تنوع تجربه‌هاي ديني از نگاه مولانا

تجربه ديني رويدادي ذهني است كه صاحب ‌تجربه گه گاه و تاحدي آگاهانه آن را در پي مواجهه با يكي از عناصر روحاني مانند احساس حضور يا دست‌اندركار بودن وجود يا قدرتي مقدس و غيرجسماني، فهم واقعيت غايي فراطبيعي، احساس دستيابي به خيراعلاي انسان، احساس ابتهاج برين، احساس رهايي و رستگاري يا احساس خود راستين از سر مي‌گذراند. چنين تجربه‌اي داراي ارزش معرفت‌شناختي و بنابراين در دفاع از عقلانيت دين ورزي و دين‌باوري به‌ويژه خداباوري نقش دارد. تجربه عرفاني نيز ازآن‌رو كه گونه‌اي احساس درك شهودي واقعيت غايي و بنيادين فراطبيعي و احساس وحدت و يگانگي و احساس رهايي از محدوديت‌هاي زمان و مكان و خود فردي و احساس ابتهاج است، بي‌گمان تجربه‌اي ذاتاً ديني است. اين تجربه ازآن‌رو كه در سطوح معرفتي و اخلاقي متفاوت صاحبان تجربه و در موقعيت‌ها و شرايط و مواجهه‌هاي مختلف رخ مي‌دهد، از تنوعي چشمگير برخوردار و موضوع مطالعات مختلف دين‌پژوهانه شده است. فيلسوفان و معرفت‌شناسان دين معاصر هم به بحث از انواع تجربۀ ديني و دسته‌بندي‌ها و ويژگي‌هاي آن‌ پرداخته‌اند. جستارحاضر در پي بررسي مشابهت گونا‌گوني تجربه ديني در فلسفه دين معاصر و عرفان اسلامي با تكيه ‌بر ديدگاه كرولاين فرنكس ديويس، دانش‌آموخته دكتري فلسفه از دانشگاه آكسفورد انگلستان و نويسنده كتاب ارزش اثبات‌كنندگي تجربه ديني و مولانا جلال ‌الدين محمد بلخي است. البته پيداست تجربه ديني از ديرباز در سنت‌ها و در ميان مردمان مختلف رخ ‌داده است، اما به منزله يكي از مسائل فلسفه دين پيشينه درازي ندارد. ازاين‌رو، نبايد انتظار داشته باشيم كه مولانا اين موضوع را به شكل سامان‌ يافته و با عنوان‌ها و مفاهيم جاافتاده و تخصصي در فلسفه دين امروزين بيان كرده باشد، اما با توجه ‌به معارف عميق عرفاني و ديني موجود در گنجينه آثارش مي‌توانيم به پاره‌اي از مشابهت‌ها در اين دو نگاه اشاره كنيم.