بررسي امكان جايگزيني مفهوم ذهن به‌جاي نفس براساس فلسفه سينوي و فلسفه صدرايي

امروزه معادل دانستن ذهن در فلسفه ‌غرب با نفس در فلسفه اسلامي به روندي معمول، ولي قابل مناقشه بدل شده است. از طرف ديگر مفهوم نفس به دليل تبادر جوهريت و تجرد از آن، در رويكردهاي فيزيكاليستي، حذف شده است؛ لذا ارائه نظريه فلسفه ‌اسلامي در خصوص مسائل نفس شناسي، نيازمند تعيين مفهومي مشترك است كه دست كم آن مفهوم مشترك توسط تمامي ديدگاه‌ها مورد تاييد باشد. اين مطلب لزوم پيشنهاد جايگزيني ذهن به جاي نفس در فلسفه ‌اسلامي را مهم جلوه مي‌دهد. براي اين كار ابتدا بايد جايگاه ذهن را از ديدگاه سينوي و صدرايي روشن كرده و معين كرد كه كدام يك، ذهن را عينا همان چيزي مي‌داند كه در فلسفه ‌ذهن شناخته شده است. سپس در بستر آن، استنباط كرد كه مبتني بر فلسفه كدام يك، جايگزيني ذهن به جاي نفس امري ممكن است. در فلسفه ‌ابن‌سينا نفس ‌ناطقه به نفس انساني گفته مي‌شود كه تجرد‌ عقلي دارد و غير از قوايش است. در فلسفه ‌صدرايي نفس ‌ناطقه به مرتبه ‌مثالي از مطلق نفس انساني گفته مي‌شود و با قواي نفس كه مثالي‌اند، در مرتبه آن‌ها عينيت دارد. ذهن در فلسفه ‌ابن‌سينا، يا حيثيت معرفتي اخذ شده از نفس ‌ناطقه است و يا مجموعه قواي معرفتي نفس ‌ناطقه را نشان مي‌دهد. اما در فلسفه ‌صدرايي ذهن همان نفس انسان در مرتبه ناطقه آن است. بر اساس فلسفه ‌صدرايي امكان جايگزيني مفهوم ذهن به جاي نفس در مرتبه ‌مثالي آن وجود دارد؛ اما در فلسفه ‌سينوي چنين چيزي ميسر نيست.