حقيقت «زهد»، مبادي و نشانه‌هاي آن از ديدگاه نهج‌البلاغه

در نهج‌البلاغه، زهد و زندگي زاهدانه بسيار ستايش و توصيه شده است. شناخت مفهومي واژه «زهد» به قصد رسيدن به يك تعريف منطقي و جلوگيري از هرگونه مغالطه و انحراف فكري پيرامون زهد، نياز اساسي به‌شمار مي‌آيد؛ چنانكه شناسايي عوامل مؤثّر در ايجاد زهد، آثار مترتّب بر آن نيز براي آراسته شدن به اين فضيلت، ضروري است. در اين مقاله، با روش تحليلي و استناد به منابع مرتبط با اين موضوع، ضمن تحليل مفهومي و بررسي تعريف اصطلاحي مورد نظر شارحان نهج‌البلاغه از زهد و ميزان هماهنگي آن با مفاد سخنان امام عليه السلام، به عوامل حصول زهد و آثار آن از ديدگاه نهج‌البلاغه پرداخته شد. يافته‌هاي تحقيق نشان‌دهنده اين است كه «زهد» يعني بي‌ميلي و ترك عملي نسبت به هر چيزي كه مانع از رسيدن به هدف (قرب الهي و نعيم اخروي) است نه اجتناب از عالَم طبيعت و بهره نبردن از مواهب مادّي. زندگي در عالَم طبيعت، وسيله و مقدّمه براي تحصيل سعادت ابدي (هدف نهايي) و واجد ارزش مقدّمي است. تلقّي «وسيله» به عنوان «هدف» دنيايي است مذموم كه مانع از وصول به هدف مي‌شود و بايد از آن إعراض كرد‌. به ميزان عمق معرفتي انسان به چنين بينشي، مرتبه‌اي از مراتب زهد در او حاصل مي‌شود و آثار اخلاقي و عملي آن را در خود مي‌يابد.