نقد و بررسي نظريه «استخلاف» ابوالاعلي مودودي با تأكيد بر زمينه‏هاي سياسي

پژوهش پيش‏رو نظريه «استخلاف» ابوالاعلي مودودي را كه به ‏دنبال صورت‏بندي حكومت اسلامي متناسب با اقتضائات سياست امروزي است، با الهام از نظريه توماس اسپريگنز، در پاسخ به سه مسئله بررسي و ارزيابي مي‏كند: زمينه‏هاي سياسي و مسائل مدنظر نظريه؛ چگونگي پاسخ نظريه به اين مسائل؛ نقد و بررسي كنشگري نظريه‏پرداز و مدافعان نظريه و توفيق آنان در اجراي نظريه. مطابق يافته‏هاي پژوهش، نظريه «استخلاف» مودودي در پاسخ به خلأ نظري ناشي از الغاي خلافت و با نقد ملي‌گرايي هندي علما، ملي‌گرايي اسلامي سكولارهاي «مسلم‏ليگ»، نقد مردم‌سالاري غربي و رد دين‌سالاري مسيحي و «سلطنت ـ خلافت» اسلامي شكل گرفته و مسئله اصلي آن پاسخ به امكان جمع ميان حاكميت الهي و حاكميت انسان براي پي‏ريزي حكومت دين‌سالار الهي است. مودودي اين هدف را با ساختار‏شكني مفهوم «خلافت» و ارائه معنايي جديد از آن دنبال مي‌كند كه همه انسان‏هاي مؤمن را به‌مثابه نماينده جامعه، داراي حق انتخاب خليفه مي‏داند. اما علي‏رغم تلاش‌هاي نظري فراوان، نظريه وي، هم در استنادات تاريخي و تعيين معنا و مصداق خلافت دچار اشكال است و هم در پاسخ به مسئله خود، به عرصه عملي‏شدن راه نمي‏يابد؛ زيرا مودودي در طرح نظري خود، با ناديده‏انگاري جهان امروزي و واقعيت‏هاي كنش سياسي، با يك خلأ نظري به كنشگري پرداخته و خود و حزبش را گرفتار پيچيدگي‏ها و بازي‏هاي سياسي مي‏نمايد. درواقع، نظريه او آرمان‏گرايانه است.