سنت تدفين زردشتيان در سده‌هاي ميانۀ اسلامي بر اساس كاوش باستان‌شناسي در تپه قلعه خلچان تفرش

از سنت‌هاي تدفيني زردشتي در دوران اسلامي اطلاعات زيادي در دست نيست. به‌لطف گورنوشته‌هاي تاريخ‌دار پهلوي و متون نوشتاري اطلاعات اندكي از نحوۀ دفن زردشتيان در قرون اوليۀ اسلامي در دست است؛ اين سنت‌هاي تدفيني در سده‌هاي ميانۀ دوران اسلامي به‌ندرت گزارش شده است. در كاوش باستان‌شناسي تپه قلعه‌خلچان (قلعه‌گنبدسرا) در تفرش در استان مركزي يك برج خاموشي مسقف با ۴۹ قطعه استخوان انساني و قطعۀ سفال‌هايي از سده‌هاي ميانۀ دوران اسلامي گزارش شده است. از منظر پوشش سقف، اين برج خاموشي با برج خاموشي بنديانِ درگز از دورۀ ساساني قابل مقايسه است. با درنظر گرفتن بافتار زماني اين دو برج خاموشي در نوشتار حاضر تلاش مي‌شود به سه پرسش باستان‌شناسي پاسخ داده شود؛ ساختار بناهاي تدفيني زردشتي در سده‌هاي ميانۀ اسلامي چه مشخصاتي داشته است؟ برج خاموشي تپه قلعه‌خلچان داراي چه وجوه اشتراك و افتراقي با برج خاموشي بنديان از دورۀ ساساني است؟ و مسقف بودن برج خاموشي تپه قلعه‌خلچان در مطالعات باستان‌شناسي دوران اسلامي چه اهميتي دارد؟ فرض بر تأثير سنت تدفين ساساني بر تدفين زردشتيان در سده‌هاي پس از اسلام است. به‌علاوه، اقليت بودن جامعۀ زردشتي در سده‌هاي ميانۀ اسلامي بر كيفيت سنت دفن آن‌ها مؤثر درنظر گرفته است. نوشتار پيشِ‌رو برمبناي كاوش‌هاي باستان‌شناسي و مطالعات كتابخانه‌اي انجام گرفته است و با رويكرد توصيفي-تحليلي سعي در تبيين نحوۀ دفن زردشتيان در سده‌هاي ميانۀ اسلامي دارد. تحقيق حاضر نشان ‌داده است كه دفن مردگان در برج‌هاي خاموشي يكي از سنت‌هاي تدفيني زردشتيان در سده‌هاي ميانۀ اسلامي بوده است. به‌علاوه، اين سنت تدفيني ادامۀ سنت برج‌هاي خاموشي در دورۀ ساساني است كه تا سده‌ها پس از سقوط ساسانيان هم‌چنان ادامه داشته است. مسقف بودن دو برج خاموشي بنديان و تپه قلعه‌خلچان وجه بارز استمرار فرهنگ ساخت برج‌هاي خاموشي مسقف از دورۀ ساساني تا سده‌هاي ميانۀ اسلامي در ايران است.