بررسي شيوه‌هاي بازنمايي انديشه‌هاي «امانوئل لويناس» در رمان «موصل، بدون پريچهر» از حسين قسّامي

رمان يكي از مهم‌ترين قالب‌هاي آفرينش اثر ادبي است كه واجد ظرفيت‌هاي ويژه‌اي است. نويسندۀ رمان مي‌تواند با استفاده از ابزار زبان و بهره‌گيري از تخيل، جهاني ساختگي براساس عناصر موجود در جهان واقعيت پديد آورد و طي آن به تشريح ايده‌هاي خود بپردازد. دراين‌ميان مفاهيم فلسفي نيز جايگاه خاصي دارند؛ به‌طوري‌كه گاه قالب رمان در خدمت بيان انديشه‌هاي فلسفي قرار مي‌گيرد و نويسندۀ آن تلاش مي‌كند تا گزاره‌هاي خشك فلسفي را در هيأتي پذيرفتني‌تر به مخاطبان ارائه نمايد. ظرافت امر هم در همين نكته نهفته است كه به‌جاي بيان مستقيم گزاره‌هاي فلسفي، بايد آنها را طي متن روايي به نمايش گذاشت. در ميان پديدآورندگان آثار داستاني معاصر فارسي، حسين قسّامي نويسنده‌اي است كه در نوشته‌هايش به مفاهيم فلسفي توجه ويژه‌اي نشان مي‌دهد. رمان «موصل، بدون پريچهر» آخرين اثر اين نويسندۀ جوان است، كه طي آن به تشريح انديشه‌هاي امانوئل لويناس، فيلسوف نام‌آشناي معاصر، پرداخته است. در باب اهميت آراي اين فيلسوف، همين‌بس كه بسياري او را به دليل توجه به «ديگري»، پايه‌گذار نظامي فلسفي‑اخلاقي دانسته‌اند كه مي‌تواند پايه‌هاي سست اخلاق در جهان معاصر را بازسازي كند. لويناس با طرح مفاهيمي همچون «ديگري نامتناهي» و نقش آن در تعيين حدود «سوبژكتيويته» افراد و موضوع «مسئوليت بي‌نهايتِ» انسان در قبال ديگري، زيستن اخلاقي را درگرو توجه به اين مفاهيم دانسته است. در اين پژوهش كه به روش توصيفي-تحليلي به نگارش درآمده، تلاش شده است تا شيوه‌هاي بازنمايي انديشه‌هاي اين فيلسوف در رمان يادشده بررسي شود. نتايج نشان مي‌دهد كه قسّامي با پرداخت شخصيت «پريچهر» و موضوع فقدان او و همچنين جستجوي بي‌سرانجام شخصيت «آرمان» براي يافتن اين معشوق گمشده، به شكل غيرمستقيم موضوع «ديگري» با ويژگي‌هايي همچون «عدم‌تناهي» و «غيريت» را بازنمايي كرده است. علاوه‌بر‌اين بيان نمادين، در اثناي روايت آموزه‌هاي اساسي لويناس همچون «مسئوليت» و «چهره»، هم در كنش‌هاي داستاني و هم گفتگوهاي شخصيت‌ها مورد توجه قرار گرفته است.