معلوليت و بازنمايي آن در ادبيات: تحليل سه حكايت از مثنوي معنوي مولانا با استفاده از مفهوم «پروتز روايي»

مطالعات ناتواني يكي از جديدترين شاخه‌هاي نقد و نظريۀ ادبي است كه با رويكردي نقادانه، بازنمايي معلوليت و معلولان در آثار ادبي را مورد بررسي قرار مي‌دهد. ديويد تي. ميچل و شارون ال. اسنايدر دو تن از پژوهشگران اين حوزه هستند كه با معرفي مفهوم «پروتز روايي» بر آن بوده‌اند چارچوبي آكادميك براي تحليل تصاوير قالبي و كليشه‌اي معلولان در هنر و ادبيات فراهم آورند. به گفتۀ اين دو منتقد، معلولان حضوري برجسته و پررنگ در آثار ادبي دوره‌هاي مختلف داشته‌اند، اما در بسياري موارد تنها نقشي نمادين و استعاري براي آنان تعريف شده است. به عبارت ديگر، بازنمايي معلولان هيچ‌گاه در خدمت به تصوير كشيدن تجربۀ زيسته آنان نبوده، بلكه هدف اصلي آن انتقال معنا به مخاطبين در مورد سوژۀ غيرمعلول و جامعۀ سالم‌سالار است. اين جستار مي‌كوشد ضمن بررسي مفهوم پروتز روايي و برشمردن نمونه‌هايي چند از آن در فرهنگ و ادبيات غرب، آن را در نقد و بررسي شخصيت‌هاي معلول در سه حكايت از مثنوي معنوي مولانا به كار بندد. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد معلولان سوژۀ مركزي اين حكايت‌ها نيستند، بلكه به عنوان ابزاري در خدمت روايت عمل مي‌كنند، نقشي نمادين و ثانويه بر عهده دارند و نهايتاً تغيير مثبتي در شرايط حاشيه‌اي آنان حاصل نمي‌شود.