خيّام از نيشابور تا روم (جايگاه خيام در ادبيات ديواني ترك و ترجمه‌هاي تركي رباعيات)

شهرت حكيم عمر خيام نيشابوري (440- 517ق) در منابع كهن بيشتر در مقام فيلسوف، حكيم، طبيب، عالم جبر و هندسه، رياضي‌دان و منجمي پُرآوازه مطرح بود. اگرچه در برخي منابع سدۀ ششم تا هشتم هجري رباعياتي از خيام به عربي و فارسي نقل شده، اما آوازۀ او در مقام شاعري رباعي‌گوي از اوايل سدۀ 19م/ 13ق با ترجمۀ فيتزجرالد انگليسي آغاز مي‌شود و به دنبال آن موجي از ستايش و استقبال از شعر و انديشۀ خيام در ايران و جهان غرب به راه مي‌افتد. سرزمين آناطولي (تركيۀ امروزي) نيز از اين موج بي‌نصيب نمي‌ماند. بيشتر شاعران ترك‌زباني كه از دورۀ سلجوقي و به­ويژه عثماني شيفتۀ زبان و ادب فارسي بودند و نيز شماري از اديبان و شاعران نوگراي عصر جمهوري، متأثر از رباعيات و انديشۀ خيام، افزون بر ستايش او، به شيوۀ خيام رباعي سرودند و يا رباعيات او را ترجمه كردند و بر آن شرح نوشتند. در اين جستار حضور خيام و تأثير رباعيات او در حوزۀ آناطولي در سه بخش بررسي مي‌شود: خيام و شاعران عثماني؛ ترجمۀ رباعيات خيام به زبان تركي از آغاز تا كنون با تكيه بر ترجمۀ حسين دانش و رضا توفيق؛ خيام از نگاه برخي منتقدان ترك.