بررسي نمودها و نمادهاي جعبۀ پاندورا در قصّه‌هاي عاميانۀ فارسي (مورد مطالعه: داراب‌نامۀ طرسوسي، قصّۀ حمزه و اميرارسلان نامدار)

در اين پژوهش برآنيم تا برحسب مفهوم جهانيِ پاندورا و جعبۀ او، نمودها و نمادهاي اين جعبه را، به منزلۀ قرارگاه مسكوني شرّ و آفند در بافت قصّه هاي عاميانۀ مكتوب فارسي بكاويم. روش پژوهش از گونۀ استقرايي برحسب مطالعۀ كتابخانه اي به شيوۀ اسنادي است. اساس اين پژوهش مبتني بر ساختارشناسي اسطوره است كه از سه منظر تقابل هاي دوگانه، اتحاد ژرف ساختي اساطير و استعاري بودن اسطوره به چرايي همانندي نمودهاي شرّ در اين قصه ها با مفهوم جهاني جعبۀ پاندورا مي پردازد. در اين قصّه ها جا ها و مكان هايي كه به‌نوعي با عنصر يا عناصر شرّ در ارتباط است و منشأ آفت و آفند است، مصداق جعبۀ پاندورا تصور شده است. اين مكان ها از جهت معنايي، زباني و استعاري و نيز از منظر «پيام» و «رمز» با جعبۀ پاندورا تفاوتي ندارند، تنها تفاوت آن ها در روش تركيب و «ظرف» آن هاست و گرنه «مظروف» يكي است. قصّه هاي موردپژوهش عبارت است از داراب نامۀ طرسوسي، قصّۀ حمزه و اميرارسلان نامدار. ملاك گزينش قصّه ها بسامد اين مكان هاست. پس از بررسي، پنج مكان در قالب قرارگاه مسكوني شرّ و نماد و نمود جعبۀ پاندورا تلقي شدند: باغ، چاه و زيرزمين، صندوق، حصار، قلعه يا شارستان و جزيره. در اين ميان بسامد شارستان و قلعه در اين قصّه ها بيش از ديگر مكان هاست و در داراب نامه، بيش از دو قصّۀ ديگر است. قهرمانان قصّه ها نيروهاي خير هستند تا شرّ و آفند و بدي را يا نابود سازند يا محبوس كنند؛ بنابراين همۀ آنان استعاره از «اميد» هستند، همان «اميد»ي كه در افسانۀ پاندورا بدان اشاره شده است. نتيجۀ كنجكاوي و سلوك (Quest) قهرمان رسيدن به اين مكان هايي است كه مكمن و معدن آفت و شر هستند. چرايي همانندي اين مكان ها با جعبۀ پاندورا چندوجهي است: يكي از جهت ذات واحد و همسان ساختار اساطير است، ديگر از جهت زباني و بيان استعاري. از اين گذشته «مادينگي» يك وجه مهم و برجسته در اين همانندي است؛ پاندورا يك زن است، يك مادينه است؛ چنانكه مكان هايي همچون باغ، چاه، زيرزمين، درّه و شكاف، جزيره (از جهت ارتباط ذاتي‌اش با آب) و صندوق نمادهاي مادينگي هستند و ازاين‌جهت نماد آنيماي منفي مي توانند باشند.