نقد و تصحيح دوازده بيت از حافظ بر اساس مستندات متني و شگردهاي بلاغي

رسم پيشين در تصحيح متون اين بوده است كه اقدم نسخ را مطلقاً اساس قرار داده و به‌جز در مورد غلط‌هاي فاحشِ نسخه اقدم، عدول از قديمي‌ترين ضبط را جايز نمي‌دانسته‌ا‌ند. اين روش هرچند در اغلب متون مصحَّح، قرين صواب بوده، ليكن سرشت و سرگذشت ديوان اشعار حافظ و شيوه تدوين غزليات او به گونه‌اي است كه در كار تصحيح شعر او، تكيۀ صِرف بر اقدم نسخ، هميشه به كشف ضبط برتر منجر نمي‌شود. از يك سو حافظ پيوسته در كار تكميل جنبه‌هاي مختلف شعر خود و احياناً حك و اصلاح آنها بوده و از ديگرسو، خود اقدام به تدوين اشعارش نكرده است و قديم‌ترين نسخه مدوّن ديوان حافظ، مورّخ به تاريخي بعد از وفات اوست كه به قول مشهور، به دست محمد گلندام سامان يافته است. محتمل است علاوه بر او، كسان ديگري نيز به جمع و تدوين غزليات حافظ همت گماشته باشند. بر اين اساس، علاوه بر اينكه با چندين نسخه اصل يا همان مادرنسخه مواجه هستيم، وجود نسخه‌هاي متعدد فرعي و نيز تصرفات كاتبان ديوان او، تعدد ضبط‌ها را باعث شده به گونه‌اي كه صِرف مراجعه به نسخ كهن‌تر موجب از ميان‌برخاستن اختلاف نظرها در مورد ضبط برتر نمي‌شود. در چنين حالتي يكي از راه‌ها بررسي ابيات مورد اختلاف بر اساس مستندات متني و شگردهاي بلاغي است. در اين مقاله ضمن توجه كامل به وضعيت نسخ در خصوص دوازده بيت از ديوان حافظ، ضبط نهايي آنها را بر اساس همان مستندات و شگردها پيشنهاد كرده‌ايم.