بررسي و تحليل مضامين تعليمي بهارستان جامي براساس نظريّۀ كنشهاي گفتاري سرل

زمينه و هدف: كنش گفتاري، بيشتر به ابعاد كاربردي زبان توجّه ميكند و جزو نظريّه هاي كاربردشناسي محسوب ميشود. براساس اين نظريّه، در قالب جمله ها و عبارتها، اعمالي نيز انجام ميشود كه با نيّتهاي ارتباطي گوينده، پيوند مستقيمي دارد. به سخن ديگر، اين نظريّه به بررسي معاني موردنظر گوينده در قالب پاره گفتارها ميپردازد. بهارستان جامي ازجمله آثار تعليمي است كه در پسِ معني ظاهري حكايتهاي آن، معاني ثانوي نيز دنبال ميشود. در اين پژوهش به بررسي كنشهاي گفتاري موردنظر سرل -كه شامل كنش اظهاري، ترغيبي، عاطفي و تعهّدي است- در حكايتهاي بهارستان پرداخته شده است. روش مطالعه: پژوهش حاضر، براساس مطالعات كتابخانه اي و اسنادي، به روش توصيفي-تحليلي صورت پذيرفته است. يافته ها: جامي گاهي با عبور از نظام خبرسانيِ كنشهاي اظهاري، آنها را به كنش ترغيبي تبديل ميكند؛ گاه با استفاده از شخصيّتهاي نوعي و پرهيز از روايت خطّي، كنشهاي ترغيبي را ميسازد و در مواردي نيز با بهره گيري از تقابلهاي دوگانۀ نظام معنايي واژگان خاصّي كه ساختار حكايت به آنها وابسته است، كنشهاي اظهاري را به كنشهاي ترغيبي تغيير ميدهد. وي همچنين براي تبديل كنشهاي اظهاري در بافت توصيفي حكايتها از ابزارهايي مانند زبان تمثيل، زبان بدن، طنز و پيرنگ داستاني بهره گرفته است. نتيجه گيري: جامي در بهارستان براي بيان مفاهيم پندآموز و اقناع مخاطب به كنشگري پويا و سازنده، از عوامل مختلف بافتي همچون قالب حكايت، تركيب گونۀ تعليمي با گونۀ غنايي، استفاده از شخصيت و شخصيت پردازي مناسب و استشهادهاي شعري، بهره برده است. از نظر كنشهاي گفتاري، كنش اظهاري و اظهاري ـ ترغيبي بيشترين بسامد را دارند و كنش اظهاري ـ عاطفي، عاطفي ـ ترغيبي و اظهاري ـ اعلامي، در جايگاههاي بعدي قرار دارند.