مطالعه سبك شناسي منظومه تعليمي – عرفاني روضه الانوار خواجوي كرماني

زمينه و هدف: خواجوي كرماني يكي از چهره هاي شاخص ادب فارسي در قرن هشتم، با پيروي از نظامي گنجوي به سرودن منظومه هايي از قبيل «روضۀ الانوار»، «گوهرنامه» و «كمال نامه» پرداخته تا از اين طريق به شيوه پيشينيان خود آموزه هاي اخلاقي را با بياني منظوم و دلنشين به مخاطب انتقال دهد. وي در اين زمينه به دو شيوه متفاوت عمل كرده است؛ به اين معنا كه گاهي اين آموزه ها بصورت مستقيم و از زبان خود شاعر و گاه نيز بصورت غيرمستقيم و از زبان شخصيتهاي داستاني مطرح شده است. «روضۀ الانوار» منظومه اي عرفاني، اخلاقي و اجتماعي در بحر سريع، بر وزن مخزن الاسرار نظامي و در بيست مقاله تدوين شده كه هريك از آنها در موضوع خاصي است و با حكايتي تبيين و تأييد ميشود. روش مطالعه: پژوهش حاضر به شيوه توصيفي-تحليلي و با بهره گيري از منابع كتابخانه اي انجام شده است. يافته ها: خواجوي كرماني در منظومه «روضۀ الانوار» به آرايش لفظ و آوردن كنايات و استعارات تازه و نو در مقدمه و سرآغاز مقالات بيست گانه اهتمام كرده و ميل به هنرورزي با هر شيوه و شگرد ممكن، در اثرش مشهود است. خواجو در اين منظومه با توصيف احوال و روحيات شخصيتها، حكايات را، كه غالباً از حد پرسش و پاسخي نميگذرد، بسط ميدهد و گفتگو را گاهي تا 49 بيت روايت ميكند. دلبستگي به موسيقي كلمات و هم آوايي واژه ها و تناسب واجها، صفت شاخص و محسوس در اين اثر خواجو است؛ تا آنجا كه گويي انديشه شاعر حركت خود را از موسيقي واژ ه ها آغاز ميكند. اهتمام به ايراد سخنان حكمت آميز و مثل گونه و كاربرد مثل را هم بايد از ويژگيهاي اصلي اين منظومه برشمرد. يافته هاي پژوهش نشان ميدهد كه نخلبند شاعران در ميان آرايه هاي ادبي در حوزه بديع بيش از هر چيز بر انواع جناس، واج آرايي، انواع تكرار، تأكيد و تضاد تمايل دارد و در سطح آرايه هاي بياني نيز تشبيه و استعاره مصرحه در كلام وي بيشترين بسامد را دارند. نتيجه گيري: خواجوي كرماني در منظومه «روضه الانوار» از طريق آميختن مضامين اجتماعي و اخلاقي با مفاهيم و آموزه هاي عرفاني، رنگ وبويي «صوفيانه» به منظومه خود بخشيده و شخصيتهاي وي در اين حكايات، كه اغلب از صوفيان شناخته شده هستند، بعنوان ابزاري براي ترغيب مخاطب و تأثير اين آموزه ها بر روح و جان وي به كار رفته اند. البته ذكر اين نكته نيز ضروري است كه خواجو در اين منظومه نيز از شيوه خود در شخصيت پردازي منظومه هاي غنايي غفلت نكرده و شخصيتهايي مانند «ليلي و مجنون» نيز در برخي حكايات اين منظومه در رديف شخصيتهاي اصلي نقش آفريني ميكنند.