گونه‌هاي تأثيرپذيري (بينامتنيت) اديب پيشاوري از خاقاني در قصيده ايوان مداين

بينامتنيت از نظريه‌هاي جديد نقد ادبي است كه به بررسي روابط متون و شيوه‌ي تأثيرپذيري آثار ادبي مي‌پردازد. سيد احمد رضي اديب پيشاوري از شاعران برجسته عصر مشروطيت به شمار مي‌رود كه سبك استادان معروف قديم به ويژه قرن پنجم و ششم را با موفقيت پيروي كرده و در زمينه قصايد، استقبال تحسين برانگيزي از خاقاني شرواني (595-520 ه- ق) شاعر صاحب سبك نموده است. از مهم‌ترين نمونه‌ي آن مي‌توان‌ قصيده‌ي معروف و غراي ايوان مداين نام برد كه بر ذهن و زبان اديب پيشاوري تأثير همه جانبه گذاشته و بستري مناسب فراهم آورده تا شاعر ‌انديشه حكمي و سياسي خويش را در يك قصيده بيان كند. با وجود اين، به سبب دشواري‌هاي لفظي و معنوي شعر خاقاني شرواني و اديب پيشاوري، نظر بسياري از پژوهشگران و اديبان را از پژوهش خوانش بينامتني در دو موضع تاريخي و دو فرهنگ متفاوت، دور داشته است. از همين رو، در اين مقاله با روش تحليلي- مقايسه‌اي قصيده‌ي معروف ايوان مداين با قصيده‌‌‌‌‌‌ي تأثير پذيرفته‌ي اديب پيشاوري، بر اساس نظريه بينامتنيت با تأكيد بر سبك شعري آن بررسي‌ شده است. نخست، عنصر موسيقي، زبان و محتوا‌ و در پايان هر مبحث به چگونگي تأثيرپذيري و نوآوري شاعر پسين پرداخته شده است. نتيجه پژوهش نشان مي‌دهد كه اديب پيشاوري در ساختار سبكي و محتوا با خاقاني مشابه سازي نموده، با اين حال، ميزان تخيل‌آميز بودن عناصر ادبي و مفهوم اصلي شعر يعني وطن و برخي دگرگوني‌هاي زباني سبب شده تا به تشخص سبكي انجامد.