نوع ادبيِ نقيضۀ حماسي و نمودهاي آن در شعر فارسي

عظمت و شهرت شاهنامه، نه تنها بر رونق حماسه‌سرايي در ايران تأثيري انكارناشدني داشته‌است، بلكه برخي شاعران را كه توان اندكي براي حماسه‌سرايي داشته و يا در حضور شاهنامه هر آنچه را به گونۀ حماسه سروده تواند شد بي‌قدر و قيمت مي‌ديده‌اند، بر آن داشته كه به آميختن حماسه با طنز و ساختن «نقيضۀ حماسي» رو بياورند. بر اين بنياد، نقيضۀ حماسي به مثابۀ عنوان پيشنهادي‌اي براي اين قبيل آثار، كه با «حماسۀ استهزايي»(mock epic و Burlesque) در ادبيات اروپايي نيز شباهت‌ها و تفاوت-هايي دارد، يك نوع ادبي تواند بود كه در آن، ساخت و سبك مطنطن و فاخر حماسه براي بيان موضوعات پيش پا افتاده، به گونه‌اي مطايبه‌آميز و تمسخرآلود تقليد شده-باشد. با توجّه به اهمّيّت شناخت اين آثار به مثابۀ مصاديق يك نوع ادبي، در جستار پيش رو كه به روش توصيفي- تحليلي فراهم آمده‌است، به مقايسۀ نقيضۀ حماسي با حماسۀ استهزايي يا برلسك در ادبيات اروپا و شناسايي مصاديق ايراني آن پرداخته شده‌است. از جمله نتايج بحث آن است كه اگرچه در قياس با حماسه‌هاي استهزايي اروپايي، تقليدهاي مطايبه‌آلود و هجوآميز در ادبيات فارسي ناتوان جلوه مي‌كند، امّا باز نمونه‌هايي از نقيضۀ حماسي را مي‌شود در آثار عبيد زاكاني، بسحاق اطعمه، نظام قاري، نازكي همداني، يغما جندقي و...، سراغ داد. نيز دور از انتظار نبود كه با رواج شعر نو، نقيضۀ حماسي در شكلي نوين، رها از تنگناهاي عروض و قافيۀ شعر سنّتي و رعايت تساوي طولي مصراع‌ها، احيا شود. بسته به فرم اين نقيضه‌ها، مي‌شود آن‌ها را از جمله «نقيضۀ حماسي نيمايي» يا نقيضه حماسي آزاد ناميد.