ملاك اختيار از نظر علامه طباطبايي

اختيار ازجمله مسائل پيچيده در الاهيات اخص است، مخصوصاً اختيار واجب تعالي كه به‌ظاهر با ضروري دانستن تحقق فعل از او ناسازگار است؛ يعني اگر او فاعل مختار است، نبايد فعلش ضروي باشد و اگر فعلش ضروري است، نبايد فاعل مختار باشد. ضرورت فعل، مستلزم موجَب بودن اوست، نه اختيار. هر يك از حكما درمورد ملاك اختيار، خواه در انسان و خواه در واجب تعالي، نظرات متشابه و متفاوتي ارائه داده‌اند. علامه طباطبايي يكي از اين حكماست كه در نوشته‌هاي خود ملاك‌هاي ظاهراً متفاوتي در اين زمينه تعيين كرده است، اما بررسي و تحليل اين ملاك‌ها به اين نتيجه مي‌انجامد كه همۀ آن‌ها بيان‌هاي متفاوتي از يك ملاك‌اند: مقيد نبودن فاعل به هيچ يك از دو طرف فعل و ترك، يا تساوي فاعل نسبت به فعل و ترك كه در اصطلاح آن را امكان بالقياس مي‌گويند.