بررسي چگونگي ارتقاي عقل نظري در تعامل با دين و شهود

در حكمت متعاليه، عقل در تعامل با دين و شهود ارتقا مي‌يابد؛ هم صعود بر فرازِ شهود حاصل ارتقاي عقل است و هم فرود آوردن آن حقايق متعالي در آستان برهان، محصول رشديافتگي عقل است. چنان‌كه هم پيوند قلبي با دين و نفوذ حقيقت معارف آن در جان آدمي، نشان از تعالي عقل دارد و هم سير امواج آن بحر حكمت از عمق جان تا ساحل بيان فلسفي نيازمند كنشگري عقلي است كه اين هم نشاني ديگر از بالندگي و حيات عقل است. مهم‌ترين راه‌هاي ارتقاي عقل در پرتو شهود عبارت‌اند از: سازگار شدن عقل با عوالم مجرد در پي استفاده از شهود، اشتداد و صيرورت وجودي عقل به‌سبب برخورداري از شهود، سريان حب در همه مراتب نفس و تأثير آن در بهره‌مندي عقل از شهود قلب. همچنين چگونگي ارتقاي عقل در تعامل با دين به دو صورت كلي قابل تصور است: تأثير حقيقت دين در قلب انسان و انعكاس آن در فهم عقلي؛ ارتقاي عقل به مدد معارف هستي‌شناسانه متن ديني.