جستاري بينارشته‎اي در بازيابي رگه‌هاي بِه‌دينيِ عصر ساساني در داراب‌نامۀ طرسوسي

نوشتار پيش رو در راستاي پژوهش‎هاي تطبيقي و مطالعات بينارشته‎اي در سه ساحت ادبيات، تاريخ و الهيات مجموعه‌اي از باورها و اساطير مزديسني در اواخر دورۀ ساساني و دورۀ آغازين اسلامي را در قالب كتاب داراب‎نامۀ طرسوسي بررسي كرده است. در اين جستار كه به روش توصيفي – اسنادي به انجام رسيده، فرض پژوهشگران اين است كه به‎دليل وجود رگه‎هاي حماسي و اساطيريِ انكارناشدني اين قصه، به‎تبع عناصر و بُن‎مايه‎هاي حماسي و اساطيري ملي، سامي و اسلامي در آن ديده مي‎شود. در اين قصه عناصر زرتشتي، بِه‎ديني مزديسني ساساني، زروانيسم، عناصر مانوي، سامي و اسلامي حضوري پررنگ دارد. پرسش‎هاي جستار حاضر اين است كه چه عناصر و باورهايي در آيين بِه‎ديني مزديسني ساساني وجود داشته و درواقع اين آيين در كتاب مورد پژوهش شامل چه عناصري است؟ اهميت و ضرورت پژوهش در بازشناسي باورها و اعتقادات ايرانيان دورۀ ميانه و دورۀ ساساني است تا مراحل تكامل و دگرگوني و حتي آميزش آن را با ديگر عناصر اعتقاديِ التقاطي، هم‎سو يا مخالف گزارش كند. درحقيقت از اين راه و به‎مدد منابعي غير تاريخي، همچون قصه‌هاي عامه، مي‌توانيم تاريخ رشد تمدن و فرهنگ ايران را بازكاويم. يافته‎ها نشان داد كه تلفيقي از آيين‎هاي اوستايي، مانوي- مندايي و اسلامي در اين قصه ديد مي‎شود. اين مزج اعتقادي و آييني در داراب‎نامه در مقوله‎هايي همچون عناصر زرتشتي و حماسي- ملي مانند جزا و پاداش و هميستگان، تيشتر، كيومرث و جمشيد و تهمورث ديوبند، ارزيز و مس گداخته، كوه قاف و البرز، يأجوج و مأجوج و قلعۀ ديوهره وجود دارد، در بخش عناصر پسازرتشتي مواردي همچون عناصر آيين ماني، آيين مندايي و صابئين، عناصر سامي و عناصر اسلامي وجود دارد كه هركدام شامل مؤلّفه‎هايي بود كه خود اين مؤلّفه‎ها نشان‎دهندۀ اشتراك و همساني مظروف با اختلاف در ظرف آنان است.