خاستگاه ميان ‌روداني تصوير شيطان در آيين‌هاي گنوسي و زرواني

آموزۀ باور به شر انديشه اي ديرپا و كهن در آيين هاي بشري است. به نظر مي رسد پنداشت عدم تعادل و تباهي در هستي بنيادي ترين ريشۀ انديشه شر بوده باشد. در تاريخ اديان مشخص ترين تصوير مفهوم شر تجسم ذات شيطان است. البته اين نكته قابل ذكر است كه تصاوير و بن مايه هاي مفهوم شر در طول تاريخ همواره گوناگون و ناهمسان بوده اند. اين گوناگوني نشان از ناهمگوني فهم و پنداشت ريشه هاي انديشۀ شر نزد بشر دارد. برخي از پژوهشگران بر اين باورند كه بن مايه هاي تصويري و مفهومي در انديشه هاي بشر ارتباطي نزديك با هم دارند. بر اين مبنا كه هر تصوير، همچون واژه كه دربردارندۀ يك دال و مدلول است، حاوي يك بن مايۀ مفهومي ويژه است. از اين رو، تصوير شيطان نيز بي ترديد حاوي انديشه اي پنهان در روايت آييني از مفهوم شر و شيطان است. براي نمونه، تصوير شيطان در متون گنوسي حاوي انديشۀ مفهوم ميان روداني از شر است كه خود مؤيد اين امر است كه نه فقط تصوير شيطان بلكه بن مايۀ مفهومي روايت شر و چيستي حضور شر در هستي در اين آيين ها بايد ريشه در اساطير ميان روداني داشته باشد. بر اين مبنا، اين پژوهش درصدد است براساس رويكرد تحليلي و توصيفي منابع دست اول مانوي، گنوسي و ميان روداني به بررسي و واكاوي ريشه هاي تصوير و پندار شيطان در آيين هاي گنوسي بپردازد. يافته هاي پژوهش نشان مي دهد بن مايه ها، مفاهيم و تصوير شيطان در اين كيش ها ريشه اي ميان روداني دارد كه در باورهاي گنوسي به صورت اسطورۀ شيطان به تصوير درآمده است.