تحليل خطر زمين‌لغزش براي شناسايي محدوديت‌هاي توسعه كالبدي سكونتگاه‌هاي روستايي؛ مطالعه موردي: منطقه سوادكوه مازندران

زمين‌لغزش بعد از سيل و زلزله يكي از مهم‌ترين مخاطره‌هاي طبيعي در جهان است كه سالانه باعث خسارات جاني و مالي قابل‌توجهي مي‌شود. منطقه سوادكوه در دامنه‌هاي شمالي البرز متأثر از عوامل اقليمي، ژئومورفولوژيكي، زمين‌شناسي، هيدرولوژيكي و انساني - بيولوژيكي مستعد بروز زمين‌لغزش بوده است. هدف از اين تحقيق، تحليل خطر زمين‌لغزش براي شناسايي محدوديت‌هاي توسعه كالبدي سكونتگاه‌هاي روستايي در منطقه سوادكوه مازندران است. به اين منظور، ابتدا بر اساس سوابق، مشاهدات ميداني، تصاوير ماهواره‌اي و...، بالغ بر 319 زمين‌لغزش تدقيق و شناسايي شد. با بررسي و تحليل عوامل طبيعي و انساني مؤثر بر زمين‌لغزش شد بارش در وقوع بيش از 180 زمين‌لغزش نقش كليدي و محوري درمنطقه داشته است. دراين پژوهش، براي پهنه‌بندي خطر زمين‌لغزش منطقه‌ از مدل ماركوس (MARCOS) بعنوان يكي از روش‌هاي جديد تصميم‌گيري چند معياره استفاده شد، كه با استفاده از نرم‌افزار GIS با تلفيق لايه‏هاي شيب، جهت‏شيب، سنگ‌شناسي، كاربري‏اراضي، فاصله از جاده، رودخانه و گسل، بارش و زلزله نقشه پهنه‏بندي خطر زمين‌لغزش منطقه در پنج كلاس خيلي‏كم، كم، متوسط، زياد و خيلي‏زياد تهيه شد. خروجي مدل نشان مي‌دهد كه بيش از 63 درصد سطح منطقه و 146 روستا در پهنه‌هاي با خطر زمين‌لغزش متوسط تا خيلي‏زياد قرارگرفته‏اند كه عمدتاً در ارتفاع كمتر از 2000 متر، شيبهاي 20 تا 30 درجه، بستر سنگ‌هاي غني از كاني‌هاي رسي (سازند شمشك، سازند سري قاره‌اي، رسوبات آبرفتي كواترنرو...) و در فاصله 100 متري جاده‌ها و رودخانه‌ها گسترش دارند. اعتبارسنجي مدل مذكور به روش نسبت تراكمي نشان داد كه ميزان دقت مدل ماركوس89/1 درصد است كه بيانگر دقت خيلي‏خوب روش مذكور است كه وقوع 283 زمين‌لغزش در پهنه‌هاي با خطر متوسط تا خيلي‏زياد و وقوع 38 زمين‌لغزش در بافت كالبدي روستاها و 137 زمين‌لغزش به فاصله 300 متري بافت روستاها در پهنه‏هاي مذكور، نشان از همخواني بسيار خوب نتايج اين مطالعه با تجربيات حاصل از مشاهدات ميداني و مطالعات ژئوتكنيك و ژئوفيزيك انجام‌گرفته در منطقه است. از نتايج حاصل مي‌توان در تهيه طرح‌هاي توسعه و عمران(جامع) ناحيه اي، طرح‌هاي پيشرفت و آباداني منظومه‌هاي روستايي و طرح‌هاي هادي روستايي براي شناسايي سكونتگاه‌هاي روستايي در معرض زمين‌لغزش و همچنين شناسايي قابليتها و محدوديت‌هاي توسعه كالبدي سكونتگاه‌هاي روستايي استفاده كرد.