جايگاه منطق و فلسفه در نفس شناسي ابوحامد غزالي

غزالي يكي از دانشمندان اسلامي‌ است كه در زمينه فقه، اخلاق و كلام و فلسفه صاحب آثار و تحقيق است. به‌رغم انتساب او به ضديت با فلسفه و تفكر فلسفي، وي در آثارش به‌ويژه در مباحث نفس‌شناسي متفكري عقل‌گرا ظاهر شده و از روش‌ها و رويكردهاي فلاسفۀ اسلامي‌بهره برده است. در‌اين مقاله با روشي توصيفي- تحليلي آراي غزالي دربارۀ منطق و فلسفه و كاربردش در نفس‌شناسي را بررسي كرده‌ايم و به‌اين نتيجه رسيده‌ايم كه بر خلاف نظر برخي محققان كه غزالي را متكلمي‌متعصب و ضد فلسفه دانسته‌اند، وي را بايد متكلمي‌عقل‌گرا دانست كه در تمام مراحل زندگي‌اش حتي زماني كه به تصوف روي آورد، بر اصول و روش عقلي استوار ماند و عقل را مهم‌ترين ملاك اعتبار هر معرفتي دانست. او در نفس‌شناسي كاملاً تحت تأثير فلسفۀ مشاء است و از شدت دلبستگي به روش فلسفي ابن‌سينا در علم‌النفس گاهي عين سخنان او را براي تأييد سخنان خودش از كتاب‌هاي وي مي‌آورد. وي به استدلال‌هاي منطقي پاي‌بند است و عقل را ملاك تشخيص اعتبار ساير ابزارهاي معرفت؛ يعني، نقل، تجربه و شهود مي‌داند. با توجه به برخي مباني نظري غزالي همچون نفي سببيت ميان پديده‌ها، به نظر مي‌رسد كه جايگزيني نظريۀ عادت‌الله به جاي عليت برخي لوازم نفي سببيت را در نفس‌شناسي حل كرده است. اما چنين نظريه‌اي با ابهامات و اشكالاتي روبه‌روست.