فرايند صدور فعل از ديدگاه غزالي

جستار حاضر به مسئله فرايند صدور فعل از ديدگاه غزالي با روش توصيفي - تحليلي مي‌پردازد. پژوهش در حوزه غزالي‌شناسي بر حسب تفاوت رويكردهاي او از ويژگي‌هاي انسجام و باز شدن دريچه‌هاي ديگر بينش او در مراحل فرايند صدور فعل برخوردار است؛ مانند قول به خواطر غيراختياري و عدم‌تعارض مباحث غزالي با فيلسوفان در نفس‌شناسي و فرايند صدور فعل. غزالي زيرساخت‌هاي اركان فكري نفس‌شناسي و شاكله فعلي را در آثار نخستين حيات علمي خويش پايه‌گذاري كرده است. او تعارض ظاهري نظريه خويش در باب عدم‌ وصول به حقيقت امور و تعريف فلسفي از انسان را در معارج‌ القدس تبيين كرده است. مبحث صدور فعل به رغم تفاوت رويكردها داراي هماهنگي است. ساختمان فعلي انسان به ترتيب از زيرساخت تا روساخت، مقام علمي گزينش غايت، ايجاد شوق به واسطه قواي شهواني و غضباني (فعل ارادي)، يا به واسطه قوه علم (فعل اختياري) است. شوق ارادي، شوق مرتبه حيواني و شوق اختياري، شوق مرتبه انساني است. روساخت آن، عضلات حركتي است. شرط فعليت گزينش غايت و خواطر غيراختياري در هر دو رويكرد عرفاني و فلسفي، وصول به مقام جزميت با توجه به مرتبه هر انسان است كه مبين تخالف ظاهري مقام نظر و فعل انسان مي‌باشد. اطلاق اراده بر شاكله فعلي نشان‌دهنده نقش اراده در انجام افعال اختياري و اجباري است.