امكان سنجي عقاب جاهل مركب از ديدگاه عقل

امور اعتقادي در كنار تكاليف عبادي و غير عبادي از مهم ترين مسائلي است كه شريعت مطهر اسلام بدان پرداخته است. ممكن است ادعا شود مي‌توان دلايل محكمي ‌براي لزوم اعتقاد داشتن به اصول دين ارائه نمود.‌ اين نوشتار به دنبال پاسخ به‌ اين است كه باتوجه به حجيت قطع، اگر شخصي به واسطه تشخيص عقل خويش به يك عقيده باطلي‌ايمان آورد، يا برعكس با استدلال عقلي به مطلبي كه در دين براي عموم متدينين ثابت است منكر شود، در‌ اين صورت از منظر عقل امكان عقاب دنيوي و اخروي وي چگونه قابل توجيه است؟ همچنين چه آثاري بر‌ اين اعتقاد بار خواهد شد؟ با بررسي ادله عقلي و كلمات فقها در مي‌يابيم از آنجايي كه حجيت قطع ذاتي است، شخصي كه قاطع به يك نظريه است و به اقتضاء قطع خود اعمالي  انجام مي‌دهد يا تكاليف واقعي و نفس الامري را ترك مي‌كند، امكان خطاب تكليفي بر خلاف قطع وي به او وجود ندارد. همچنين‌ اين نتيجه حاصل مي‌شود كه هرچند در عمل امكان اجبار او به التزام و تظاهر بر خلاف قطعش وجود دارد، اما امكان تغيير واقعي عقيده براي او وجود ندارد. البته اگر جهل او تقصيري بوده باشد وي به خاطر تقصير خود نه عمل بر طبق اعتقاد، مورد مواخذه و عقاب قرار خواهد  گرفت.