اختيار باوري در كلام شيعي اماميه و نقش تربيتي آن

مسئله جبر و اختيار از مسائلي است كه از ديرباز اذهان بسياري از انديشمندان را به خود مشغول ساخته است. از سويي آياتي از قرآن كريم به اموري همچون هدايت و اضلال اشاره كرده و آن را به خداوند نسبت داده‌اند و از سويي ديگر آياتي، اختيار و اراده انسان را بيان داشته است. جستار حاضر با هدف اهميت مسئله جبر و اختيار در كلام شيعي اماميه شكل گرفت و درصدد پاسخ به اين پرسش اصلي است كه در كلام شيعي اماميه آيا انسان موجودي مختار است يا مجبور؟ و اين مطلب چه آثار تربيتي بر وي دارد؟ روش تحقيق توصيفي- تحليلي است. به اين معنا كه سعي مي‌شود با تبيين برخي تناقضات مربوط به اختيارباوري، مانند اختيار و شقاوت ذاتي كفار، اختيار و عموميت خلقت، اختيار و نظام عليّت، اختيار و مشيت الهي و اختيار و قضا و قدر پرسش مذكور پاسخ يابد. نتايج پژوهش حاكي از آن است كه مذهب تشيع با جبر سازگار نيست و با تفويض هم نمي‌سازد بلكه معتقد به امري ميان اين دو است. طوري كه در نظام علّي و قضا و قدر الهي، انجام يا عدم انجام فعل، امري ممكن است و نه واجب. همچنين مشيت الهي، مشيّتي تكويني تشريعي است يعني خداوند با مشيت تكويني خود، اراده كرده كه انسان مختار باشد و علت نهايي تحقق اعمال، اراده انساني است و اراده نقشي محوري در تربيت انسان دارد و بنابراين كليد تهذيب نفس، تقويت اراده است.