تفسير ماترياليستي سم هريس از اراده آزاد و نقد آن از ديدگاه صدرالمتألهين*

مسئله اراده آزاد از جمله مسائل مهم انديشه است كه محل تلاقي آراء مختلف الحادي و الهي بوده ‌است. در اين بين، برخي با توجه به يافته‌هاي نوين علوم اعصاب، جبرگرايي را وارد ورطه جديدي كرده و از يافته‌هاي نوين علمي در جهت تقويت ديدگاه دترمينيستي خود سود جسته‌اند. سم هريس با بهره‌گيري از آزمايش بنجامين ليبت و تأكيد بر عنصر محيط، اراده آزاد را توهمي بيش نمي‌داند و بر اين باور است كه ژنتيك و محيط دو عامل تعيين‌كننده در رفتارهاي ما هستند. از سوي ديگر برخلاف هريس، صدرالمتألهين بر اين باور است كه اراده از لوازم نفس است و نمي‌توان منشأئي خارج از نفس براي آن متصور شد. اين مقاله درصدد است تا با روش توصيفي- تحليلي و با رويكرد انتقادي به بررسي مباني سم هريس و ملاصدرا در تبيين و تحليل اراده آزاد بپردازد و در نهايت به نقد ديدگاه ماترياليستي هريس منتهي شود. بينش سم هريس در تبيين اراده آزاد با چالش‌هايي عقلاني همچون عدم شموليت همگاني، تأكيد افراطي و تعيين‌گرا بر محيط، تأكيد بر عنصر شانس و توجيه‌كردن بــرخي رفـتارها به تصـادفي بودن و انسان را عــروسك بيـوشيميايي دانســتن روبه‌رو است و  ازجهات مختلفي برمبناي حكمت صدرايي قابل بحث و تأمل است.