معناشناسي واژه ي ظِلّ در قرآن كريم

ظلّ در قرآن كريم به لحاظ معناي لغوي و اصطلاحي از گستردگي قابل ملاحظه‌اي برخوردار است. اين واژه در آيات متعدد، داراي معاني مختلفي است كه داراي دو جنبه‌ي مثبت و منفي است. از همين رو براي ارائه‌ي تصويري از جايگاه ظلّ در قرآن و نيز دركي بهتر از معاني اين واژه‌، ناگزير از شناخت مفاهيمي چون تفسير، اسباب نزول و از ديگر سو ترادف، تضاد معنايي، و هم‌نشيني و جانشيني مي‌باشيم، به گونه‌اي كه ضروري مي‌نمايد در ساختار كلام، ميدان معناشناختي با تكيه بر پنج محور بلاغت، ترادف، تضاد، هم‌نشيني و جانشيني مورد بررسي قرار گرفته و در درون بافت كلام به مباحث غيرزباني چون تفسير، تأويل، اسباب نزول و بعضاً شناخت معاني لغوي واژه بر اساس فرهنگ‌ها و نظر مفسران پرداخته شود. در اين مقاله با روش توصيفي- تحليلي و با توجه به دو سطح زباني و غير زباني، معناشناسي واژه‌ي ظلّ از طريق بررسي مؤلفه‌هاي بلاغت معنايي، ترادف، تضاد، هم‌نشيني و جانشيني مورد تحليل قرار مي‌گيرد. نتيجه-ي بررسي حاكي از آن است كه در ترادف، تنها واژه‌اي را كه مي‌توان براي ظل يافت، واژه‌ي فيء است كه هر دو در معناي سايه كاربرد دارند. در تضاد، منظور تقابل معنايي است نه لفظي؛ يعني ظل داراي چندين معني است كه گاه اين معاني در تقابل هم قرار مي‌گيرند؛ مانند سايه‌ي بهشت در تقابل با سايه‌ي جهنم يا سايه‌ي رحمت در تقابل با سايه‌ي عذاب. در بلاغت معنايي نيز مفاهيمي چون تشبيه، تمثيل و كنايه بسيار پر-كاربرد بوده و روابط هم‌نشيني و جانشيني نيز ملحوظ و قابل مشاهده است.