بررسي ترامتنيتي ديباچه‌هاي حماسه‌هاي ملي

روابط تعالي دهندۀ متن، يكي از رويكردهاي نوين ادبي است كه ميخائيل باختين با موضوع گفتگوي متن‌ها پايه‌گذار اين نظريه قلمداد مي‌شود. نظريه‌پردازان ديگر همچون ژوليا كريستوا، لوران ژني، ميخائيل ريفاتر، بارت و ژرار ژنت اين نظريه را تكامل بخشيدند. ژرار ژنت در نظريۀ ترامتنيت خود، روابط تأثيرگذاري و تأثيرپذيري متون ادبي را مطرح كرده است؛ از جمله آثاري كه اين تأثير و تأثر در آنها مشاهده مي‌شود، مقدمه‌هاي متون حماسي است. جستار حاضر با رويكرد توصيفي-تحليلي و استفاده از منابع كتابخانه‌اي، ديباچه‌هاي حماسه‌هاي ملي ايران را بر اساس نظريۀ ترامتنيت ژنت بررسي و تحليل كرده است. حاصل مطالعه نشان مي‌دهد كه حماسه‌هاي ملي به عنوان بيش‌متن از پيش‌متن‌هاي خود در فرايندهاي خود-پيرايي، حذف، تقليل و گسترش تأثير پذيرفته‌اند. در روابط بيش‌متني حماسه‌هاي ملي با شاهنامه، دگرگونگي و همانگونگي، نسبي‌ است و در ارتبـاط با هم معني مي‌شوند. مقدمۀ گرشاسب‌نامه گوياي تأثيرگذاري شاهنامه بر مضامين گرشاسب‌نامه؛ بهمن‌نامه گوياي تأثيرپذيري اين اثر از گرشاسب‌نامه است و كوش‌نامۀ ايرانشاه از شاهنامه و گرشاسب‌نامه تأثير پذيرفته است. عنوان‌هاي اصلي و فرعي حماسه‌ها از منظر رابطۀ پيرامتنيت، بيانگر تأثير و تأثر آن‌ها از متن‌هاي اصلي است. بخش‌هاي آفرينش عالم در فرامرزنامه و شاهنامه بر مبناي رابطۀ سرمتنيتي ژنت، زبرمتن را با زيرمتن متحد نشان مي‌دهد.