جنبش روشنگري، استعمار و مسأله ايران در قرن نوزدهم ميلادي

به دنبال جنبش روشنگري و سپس انقلاب فرانسه، رقابت بين قدرت‌هاي بزرگ اروپائي براي دسترسي به ايران شدت گرفت، در سوي ديگر طيف هم روسيه تزاري قرار داشت. برخلاف روسيه كه با ابزار نظامي راه خود را به سوي اروپا و شرق دور باز مي‌كرد، قدرت‌هاي اروپائي با انديشه‌هاي عصر روشنگري و سرمايه‌گذاري اقتصادي اهداف خود را به پيش مي‌بردند. همزمان در ايران برخي روشنفكران ظهور كردند كه همان اهداف جنبش روشنگري را سرلوحه فعاليت‌هاي خود قرار دادند. آنها با هدف پيشرفت ايران تلاش مي‌كردند برخي آموزه‌هاي جديد مثل حكومت قانون را در ايران رواج دهند. تصور بر اين بود كه اگر ايران هم راهي را بپيمايد كه در اروپا پيموده شده، به زودي ترقي و تعالي از راه مي‌رسيد. اين دسته افراد نه تنها نسبت به الزامات تمدن جديد توجه لازم را نداشتند، بلكه به اين مقوله توجه نكردند كه تمدن جديد سويه‌اي استعماري هم دارد كه مقارن و ملازم انديشه‌هاي جديد است. مقاله حاضر با روشي توصيفي-تحليلي نشان مي‌دهد كه اين دسته روشنفكران با اين مقوله‌ها، برخوردي انتقادي نداشتند و در نتيجه به جاي تأسيس انديشه طبق الزامات كشور، راه تقليد از چيزي را در پيش گرفتند كه در صورت موفقيت هم نمي‌توانست ايران را نسبت به خطر استعمار بيمه كند.