نياپرستي اشكانيان؛ خاستگاه و ماهيت ديني و سياسي آن

يكي از مسائلي كه دربارۀ اثرپذيري پادشاهي اشكاني از فرهنگ يوناني ‎‍مآبي مطرح مي‎‍شود، رسم پرستش پادشاه است. بيشتر محققان اين فرض را مسلم دانسته‎‍اند كه اشكانيان در اين زمينه از رسوم پادشاهي سلوكي پيروي كرده و به پيروي از آنان بنيان‌گذار اين سلسله را به مقام الوهيت رسانده‎‍اند. اطلاعات موجود در اين باره علاوه بر چند گزارش تاريخي، برخي مدارك باستان‌شناسي و سكه‎‍شناختي را هم شامل مي‎‍شود. آيا اشكانيان به تقليد از فرهنگ يوناني‎‍مآبي، نياكان خود را پرستش كردند؟ مقالۀ پيش رو با تأكيد بر سنت‎‍هاي ايراني، فرض موجود را بازنگري مي‌كند. بي‎‍شك اشكانيان براي تحكيم فرمانروايي خود و براي كسب مشروعيت در روزگاري كه پادشاهي، نهادي الهي تلقي مي‎‍شد، از القاب پرطمطراق پادشاهان يوناني‎‍مآب بر سكه‎‍ها تقليد كرده‎‍اند. آنها مسلماً در اين راستا از سنن هنري هلنيستي نيز بهره گرفته‎‍اند؛ اما برخلاف پادشاهان سلوكي و بطلميوسي، هيچ مدركي وجود ندارد كه مشخصاً كيش پرستش پادشاهان زنده را در اين دوره تأييد كند. نتايج حاصل از اين پژوهش نيز كه با شيوۀ توصيفي-تحليلي و با تكيه بر اسناد و مدارك ايراني، يعني متون زردشتي و سفال‎‍نبشته‎‍هاي نسا انجام شده است، نشان مي‎‍دهد گزارۀ الوهيت ارشَك در منابع و بناهاي يادماني نساي كهنه، به وجود رسم تقديس و بزرگداشت نياكان شاهي اشاره دارد كه خاستگاه اصلي آن نه يوناني‎‍مآبي، بلكه باورهاي كهن و اصيل ايراني/زردشتي در پرستش فروهرها بوده است.