تحليل گفتمان رمان جاي خالي سلوچ بر اساس مربع ايدئولوژيك ون ‌دايك

رمان جاي خالي سلوچ از آثار برجستۀ محمود دولت ‌آبادي است و نويسنده در آن مشكلات جامعۀ روستايي عصر پهلوي را با بياني شيوا به تصوير مي‌كشد. وي با استفاده از بيان انتقادي خود به‌صورت تقابلي صفات منفي «ديگران» (طبقات حاكمان و زمينداران) و ويژگي‌هاي مثبت «ما» (مردمان فقير) را برجسته كرده، صفات منفي «ما» و ويژگي‌هاي مثبت «ديگران» را كم اهميت جلوه داده است و اين چهار ركن از محورهاي اساسي نظريۀ ون‌دايك است.هدف اين پژوهش، تحليل ديدگاه‌هاي اجتماعي- سياسي دولت‌آبادي بر مبناي يك پايگاه نظري به منظور شناخت بيشتر و مصداقي آن‌هاست؛ ضمن اينكه به شيوه‌ها و شگردهاي بياني نويسنده نيز اشاره مي‌شود. روش اين پژوهش توصيفي- تحليلي و كيفي است و گردآوري‌ داده‌هاي آن با استفاده از شيوۀ كتابخانه‌اي انجام گرفته است.ازجمله نتايج پژوهش حاضر اين است كه دولت‌آبادي با بياني انتقادي به دنبال اصلاح جامعه‌اي است كه در آن مردم مظلوم در مقابل تجددگرايان شكست خورده‌اند. وي با بيان ويژگي‌هاي مثبت و منفي ما و ديگران انتقادات خود را نسبت به جامعۀ ستم‌زدۀ عصر خود بيان مي‌كند و از هنجارگريزي واژگاني، نحوي و نيز شگردهاي بلاغي بهره جسته است. در اين مقاله از ويژگي‌هاي منفي ديگران چون نيرنگ‌بازي و حيله‌گري، دزدي، خودخواهي، شهوت‌طلبي، نزول‌خواري و غيره و از صفات مثبت «خود» چون شجاعت، بي‌آزاري، تلاشگري، وفاداري، غيرت‌داشتن، مستقل‌بودن، عزتمندي و غيره سخن گفته مي‌شود. اصولاً نويسنده به ويژگي‌هاي مثبت ديگران و صفات منفي ما كمتر اشاره مي‌كند با اين حال صفاتي مانند: زيركي، خردمندي، عاقبت‌انديشي، دلسوزي، دينداري (براي ديگران) و بي‌مسئوليتي، خودخواهي، زورگويي، بي‌ادبي و گستاخي و... (براي ما) را مي‌توان از لابه‌لاي داستان استخراج كرد.