تبيين و تحليل تقدم و تأخر «بالحق» در انديشه صدرالمتألهين

از مباحث مهم و تقسيمي فلسفه، بحث «تقدم و تأخر» است كه از ديرباز مورد كاوش و ارزيابي محققان فلسفه قرار گرفته است. از جمله كساني كه در اين موضوع تلاش نموده و داراي نوآوري است، صدرالمتألهين شيرازي مي‌باشد. از نوآوري‌هاي او در اين بحث تقدم و تأخر به بالحق است. اين قسم از تقدم و تأخر در آثار صدرالمتألهين از جهت تبيين و تفسير مختلف است؛ زيرا او در كتاب الشواهد الربوبيه تقدم بالحق را متفاوت با تفسير آن در آثار ديگرش مطرح نموده است. او در برخي از آثارش تقدم «بالحق» را تقدم وجود علّي بر وجود معلولي دانسته است. وي تفسير ديگري از تقدم بالحق نيز ارائه نموده است. به اين بيان كه حق‌تعالي به اعتبار تجلّى وى در اسماء خويش و هم به اعتبار تنزل در مراتب شئون وجوديه خود كه عبارت از وجود ممكنات است، هم متصف به تقدم و هم متصف به تأخر است و اتصاف او به تقدم و تأخر به نفس ذات اوست نه به‌واسطه امرى زائد بر ذات.