تعامل بوروكراتيك مسلمانان و اقليت‌هاي ديني در دوره خلافت عباسي

در پژوهش حاضر، با رويكردي تبييني، به بررسي تعامل اداري خلافت عباسي با اقليت‌هاي ديني (مسيحي، يهودي و زرتشتي) با تكيه بر صاحب‌منصبان اقليت‌هاي ديني و حضور آنها در مناصب مختلف اداري و سياسي پرداخته خواهد شد. هدف اساسي پژوهش اين است كه با توجه به محدوديت‌ها و موانع موجود بر سر راه اقليت‌هاي ديني عمده در جامعه‌ي اسلامي، تعامل خلفاي عباسي و اقليت‌ها را چگونه مي‌توان توجيه كرد و چه مسيري را مي‌توان براي اين تعامل متصور شد. براي تبيين اين مساله، بر وجه اداري حضور اقليت‌هاي ديني در دستگاه خلافت عباسي توجه و تمركز شده است. پژوهش حاضر بر روش توصيفي-تحليلي استوار است. روش گردآوري اطلاعات، با توجه به منطق پژوهش‌هاي تاريخي، به صورت كتابخانه‌اي است. بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه هر يك از خلفاي عباسي بنا به مصالح سياسي و شرايط اجتماعي زمانه‌ي خود، دست به تدوين و اجراي سياست‌هايي خاص مي‌زد و لزوما محدود به آموزه‌هاي قرآني و سيره‌ي رسول خدا (ص) و خلفاي راشدين نمي‌ماند. بنابراين، مي‌توان گفت كه سياست‌ها و نحوه‌ي تعامل هر يك از خلفاي عباسي با اقليت‌هاي ديني (مسيحي، زرتشتي و يهودي) بر حسب مصالح ديني، اجتماعي و سياسي زمانه متفاوت بود.