تحليل تطور مقاييس قرائي

اختلاف قرائات از جمله مفاهيم مطرح و بسيار مهمِ علوم قرائات و تفسير است‌‌‌‌. تا قبل از ابن‌مجاهد (324‌ق) هر يك از علماي قرائات مي‌توانستند با تكيه بر اجتهادات شخصي خويش‌‌‌، قرائت خاص خود را اختيار نموده و طريق جداگانه‌اي را در پيش بگيرند‌‌‌‌. همواره هر اختياري بر اساس ملاك‌ها و مقاييسي صورت مي‌پذيرفته است‌‌‌‌. امروزه سه ملاك ابن‌الجزري (833‌ق) ‌‌‌‌به‌عنوان سه مقياس معتبر صحت قرائات، شناخته شده و تمام ملاك‌هاي پيشين را تحت الشعاع خود قرار داده است‌‌‌‌. سؤال اينجاست كه اين ملاك‌ها در طول تاريخ چه سيري را پيموده و دچار چه تغيير و تحولاتي شده‌‌اند‌‌‌‌. اين پژوهش بر اساس معلومات كتابخانه‌اي‌‌‌، ‌‌‌به‌صورت توصيفي _ تحليلي انجام شده است‌‌‌‌. ملاك‌ها و مقياس‌هاي مختلف قرائيِ حاصل از چهار بازۀ زماني ذيل عبارت‌اند از: 1‌. ملاك نقل شفاهيِ متكي بر وثاقت ناقل: از رحلت رسول اكرم (ص) تا توحيد مصاحف؛ 2‌. چهار ملاك اجماع‌‌‌، قياس‌‌‌، مطابقت كلي با مصحف امام‌‌‌، مطابقت با مصاحف برخي صحابۀ مشهور: بعد از توحيد مصاحف تا ابن‌مجاهد‌‌‌؛ 3‌. دو ملاك اجماع‌‌‌، مطابقت كلي با مصحف امام: زمان ابن‌مجاهد؛ 4‌. سه ملاك صحت سند (بنا به قولي تواتر)‌‌‌، موافقت با وجهي از وجوه زبان عربي‌‌‌، مطابقت با [جزئيات] رسم المصحف و يا بنابر قول ابن‌الجزري مطابقت با يكي از مصاحف عثماني ولو ‌‌‌به‌صورت احتمالي: بعد از ابن‌مجاهد تا ابن‌الجزري‌‌‌‌.