سياست و تجارت در مغرب قرون ميانه؛ ناپايداري سياسي و شكوفايي اقتصادي

مغرب اسلامي زيست تمدني خود را مديون موقعيت جغرافيايي منحصر به فردي است. اين موقعيت علاوه بر دسترسي توأمان مغرب به درياي مديترانه و اروپا، آن را از سرزمين‌هاي بكر صحراي آفريقا و از مجاورت مصر به عنوان دروازه شرق هم بهره‌مند ساخته است. در طول تاريخ چندهزارساله اين سرزمين، چنين موقعيتي امكان مطلوبي براي فعاليت‌هاي تجاري و بازرگاني آن فراهم ساخته است. البته طبيعي است كه ميزان به‌فعليت رسيدن اين ظرفيت هميشه تابعي از ساير متغيرها به‌ويژه متغيرهاي سياسي بوده است. از طرفي، منطقاً بايد رابطۀ مستقيمي ميان ثبات، آرامش و تمركز سياسي با رشد تجارت و بازرگاني برقرار باشد، اما مطالعۀ سير تحول تجارت در سرزمين مغرب در قرون ميانه (قرون 5 تا 10 هجري)، ما را با پديدۀ متفاوتي روبه‌رو مي‌كند. در اين دوره، به‌رغم تغييرات گسترده و جابه‌جايي حكومت‌ها، عدم تمركز سياسي و جنگ و نزاع مستمر، با رشد پيوستۀ همۀ شاخص‌هاي تجاري و بازرگاني روبه‌رو هستيم. مسئلۀ اساسي پژوهش حاضر نيز بررسي اين تناقض است. مدعاي مطروحه در اين نوشتار اين است كه بررسي شاخص‌هايي همچون بازارهاي پويا، ضرب سكۀ قدرتمند و تردد آسان و گستردۀ كاروان‌هاي تجاري در سطح محلي و منطقه‌اي نشانه‌هاي آشكار شكوفايي بازرگاني در مغرب قرون ميانه است. علل آن نيز علاوه بر موقعيت جغرافيايي، اين است كه دولت‌هاي اين منطقه مي‌دانستند كه با داشتن خزانه‌هاي قوي، در منازعات سياسي، قدرت و نيروي نظامي بيشتر و راضي‌تري در اختيار خواهند داشت. همچنين، مي‌دانستند كه تحقق خزانۀ غني جز با تجارت شكوفا و رقابت بر سر راه‌ها و پايانه‌هاي تجاري ميسر نمي‌شود. اين پژوهش با تكيه بر چارچوب مفهومي تاريخ اقتصادي كه يكي از وظايف اصلي آن تشريح ثبات يا دگرگوني ساختارها و روندهاي اقتصادي است، وجود اين حيات دوگانه سياسي ـ اقتصادي را چنين نشان داده ‌است: در سرزمين مغرب، به‌رغم همۀ بحران‌هاي سياسي، همواره شاهد سياست ثابت حكومت‌ها در حمايت از تجارت و تسهيل بازرگاني هستيم؛ گويي توافق نانوشته‌اي ميان رقباي سياسي و طرف‎‌هاي نزاع وجود داشته كه موضوع تجارت و بازرگاني را خارج از منازعات سياسي نگاه دارند. علت آن نيز نياز مستمر حكمراني‌هاي اين منطقه به حفظ ثروت خزانه، تأمين هزينه‌هاي سنگين نظامي‌گري، رقابت نرم براي تسلط بر راه‌هاي تجاري و جذب تاجران و بازرگانان به سرزمين خود بوده است.