تحليل رابطه حقيقت تولّي و تبرّي با الگوي مفهومي سعادت در انديشه خواجه نصيرالدين طوسي

به «تولّي وتبرّي» در علم فقه و كلام اسلامي اهتمام جدي شده اما در علم اخلاق كمتر مورد توجه قرار گرفته است. «تولّي و تبرّي» در لغت به معناي دوست داشتن خوبان و دشمني با بدان است. مهم‌ترين انديشمند اسلامي كه آن را در انديشه اخلاقي و عرفاني توضيح و تبيين كرده، خواجه نصيرالدين طوسي است. ايشان «تولّي و تبرّي» را به معنايي جديد به كار برده و  معتقد است «تولّي و تبرّي» از معنايي باطني - كه حالتي نفساني و فقط به معناي روي آوردن و دوست داشتن خداي متعال و بيزاري جستن از غير اوست- به معنايي اخلاقي تبدّل يافته و لذا مقدمه تهذيب نفس و تربيت اخلاقي، معيار و زمينه ساز سعادت و تشكيل مدل مفهومي آن قرارگرفته است؛  اين مقاله با روش توصيفي تحليلي ديدگاه خواجه طوسي را درباره رابطه حقيقت «تولّي وتبرّي» با الگوي مفهومي سعادت بررسي كرده و اين نتايج به دست آمده است: 1. «تولّي وتبرّي» به‌مثابه نشانه دينداري، مقامي است كه با كنترل قواي نفس حيواني (يعني شهوت و خشم) تحت نظر عقل به‌مثابه حجت باطني الهي قابل دستيابي است؛ 2. «تولّي وتبرّي» تركيبي از سه عنصر معرفتي، گرايشي و توانشي است؛ 3. حقيقت «تولّي وتبرّي» ذوب و استغراق وتبرّي در تولّي و تحصيل تولّي صرف است و اين امر شرط دستيابي به مقام رضا و تسليم است؛ 4. با استمداد از ابزار دستيابي به «تولّي وتبرّي» يعني معرفت، محبت، هجرت و جهاد مي توان به سعادت، يعني زايش و رويش تمام فضائل اخلاقي و درجات و مقامات عرفاني مانند رضا، تسليم، ايمان، يقين و در نهايت دستيابي به مقام اهل وحدت(فنا) دست يافت.