بررسي تأثير منبع كنترل و اخلاق پژوهشي بر پيشگيري از سرقت علمي مطالعه موردي: خبرگان علوم جنايي ايران

سرقت علمي به‌عنوان مصداق بارز فساد آكادميك، اخلاق پژوهشي را نقض مي‌كند. با وجود جرم‌انگاري سرقت علمي در قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، كمّي‌گرايي پژوهش در ايران موجب رشد اين رفتار شده است. در اين شرايط، لزوم توجه به رهيافت‌هاي پيشگيرانه يك مسئله‌ حياتي است. گرچه متغيرهاي مختلفي در پيشگيري از سرقت علمي نقش دارند، اما دو متغير منبع كنترل و اخلاق پژوهشي در اين حوزه مي‌توانند داراي اثر باشند. منبع كنترل كه چگونگي درك افراد در خصوص كنترل بر محيط و وقايع پيراموني را تبيين مي‌كند، نظامي از ارزش‌ها و باورهاست كه در آن فرد، موفقيت‌ها و شكست‌هاي خود را به عوامل دروني يا بيروني نسبت مي‌دهد. اخلاق پژوهشي نيز يك رشته‌ معرفت‌محور است كه بر انجام مطالعات نظام‌مند و امانت‌دارانه تأكيد مي‌كند. ازاين‌رو، در پژوهش حاضر تأثير دو متغير منبع كنترل و اخلاق پژوهشي در پيشگيري از سرقت علمي ارزيابي شد. جامعه‌ آماري پژوهش، كليه‌ اعضاي گروه و كانال تلگرامي مدرسه‌ علوم جنايي به‌عنوان خبرگان حقوق جزا و جرم‌شناسي ايران بودند كه از اين ميان و با استفاده از فرمول كوكران، 212 نفر به‌عنوان حجم نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوري داده‌ها، پرسشنامه‌ منبع كنترل «راتر» بود كه در آن كنترل دروني و بيروني بررسي شد. همچنين در خصوص اخلاق پژوهشي و سرقت علمي، پرسشنامه‌ محقق‌ساخته طراحي شد و روايي صوري و محتوايي آن‌ها با استفاده از نظرات متخصصان تأييد و پايايي آن‌ها براي پرسشنامه‌هاي اخلاق پژوهشي و پيشگيري از سرقت علمي با ضريب آلفاي كرونباخ 0/82 و 0/87 محاسبه شد. بر اساس يافته‌ها ميان كنترل دروني و بيروني و پيشگيري از سرقت علمي رابطه‌اي وجود نداشت. نبودِ ارتباط ميان كنترل بيروني و پيشگيري از سرقت علمي بدان‌ معناست كه عوامل بيروني همچون تقدير، شانس و به‌طور كلي، جبرگرايي نقشي در پيشگيري از جرم ندارد. با اين حال، فقدان رابطه ميان منبع كنترل دروني و پيشگيري از سرقت علمي مؤيد اين نكته‌ مهم است كه خودكنترلي و اخلاق‌گرايي در پيشگيري از اين جرم مؤثر نيست. بدين‌ترتيب، شايد بتوان گفت كه جرم‌انگاري سرقت علمي و پيش‌بيني مجازات براي ارتكاب اين جرم در كنار توسعه‌ نرم‌افزارهاي هوشمند تشخيص سرقت علمي همچون سامانه‌ همانندجوي «پژوهشگاه علوم و فناوري اطلاعات ايران» و سامانه‌ مشابه‌ياب متون «سميم نور» كه احتمال كشف جرم را افزايش مي‌دهد، موجب بازدارندگي از جرم شده است. همچنين يافته‌ها نشان داد كه متغيرهاي اخلاق پژوهشي، سن، موقعيت دانشگاهي و وضعيت استخدامي با پيشگيري از سرقت علمي رابطه‌اي معنادار و مثبت دارند؛ بدين ‌معنا كه به ‌موازات افزايش سن، بهبود موقعيت دانشگاهي و ارتقاي اخلاق پژوهشي، پيشگيري از جرم به نحوي بهتر تضمين مي‌شود. با اين حال، يافته‌ها ثابت كرد كه زنان استعداد و توانايي ذهني بيشتري براي ارتكاب جرم دارند. يافته‌هاي حاصل از تحليل رگرسيون گام‌به‌گام نيز ثابت كرد كه از ميان پنج متغير اصلي اخلاق پژوهشي، جنسيت، سن، موقعيت دانشگاهي، و وضعيت استخدامي، سه عامل اخلاق پژوهشي، موقعيت دانشگاهي و جنسيت، توانايي تخمين پيشگيري از جرم را دارند.