مجاورت و همكاري علمي كاربرد مدل جاذبه در شناسايي تأثير ابعاد مجاورت بر همكاري علمي بين المللي

كشورها در ابعاد فيزيكي، سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، و علمي مجاور يا مخالف هم هستند. مجاورت يا فاصله بين كشورها از حيث ابعاد شش‌گانه مذكور مي‌توان زمينه‌ساز يا مانع همكاري علمي قوي بين آن‌ها شود. اهداف پژوهش حاضر در درجه اول شناسايي ابعادي است كه شدت همكاري‌هاي علمي بين‌المللي را بهتر تبيين مي‌كنند و در درجه دوم، بررسي نوسانات شدت تأثير هر بعد در خلال زمان است. در راستاي اهداف پژوهش و بر مبناي تلفيق ادبيات مجاورت با چارچوب فاصله «كَيج»، عوامل تعيين‌كننده همكاري علمي بين‌المللي استخراج شدند. جامعه آماري پژوهش عبارت بود از 167 كشور مستقل در فاصله سال‌هاي 2002 و 2017. در اين پژوهش، شبكه روابط هم‌نويسندگي بين كشورها به‌عنوان شاخص همكاري علمي بين‌المللي محسوب مي‌شود كه داده‌هاي آن از پايگاه «وب‌آو‌ساينس» گردآوري شد. همچنين، داده‌هاي ابعاد مجاورت از پايگاه‌هاي داده گوناگون (سازمان ملل، مركز تجارت بين‌المللي و غيره) جمع‌آوري شد. پژوهش حاضر داراي ماهيت تبييني و مبتني ‌بر تحليل داده‌هاي ثانويه با رويكرد كمّي (مدل جاذبه) است. برآورد اثرات مدل با استفاده از بسته fixest در نرم‌افزار R انجام شد. كاربرد مدل جاذبه نشان داد كه شدت همكاري‌هاي علمي بين‌المللي رابطه مستقيم با مجاورت و رابطه معكوس با فاصله بين كشورها در ابعاد مختلف دارد. يافته‌هاي حاصل از مقايسه قدرت تبيين ابعاد شش‌گانه مجاورت حاكي از قدرت تبيين بالاي بعد مجاورت اجتماعي نسبت به ساير ابعاد بود. با وجود اين، يافته‌هاي بهبود مدل نشان داد كه حضور همزمان ابعاد سياسي، اقتصادي و اجتماعي مجاورت نيز قدرت تبييني نزديك به قدرت تبيين بعد مجاورت اجتماعي دارند. بررسي نوسانات شدت تأثير ابعاد مجاورت بر همكاري‌هاي علمي بين‌المللي در طول زمان نشان‌دهنده افزايش معنادار تأثير مجاورت در ابعاد اقتصادي، اجتماعي و علمي، زبان مشترك در بعد فرهنگي و همكاري‌هاي درون‌منطقه‌اي و همكاري بين كشورهاي همسايه در بعد فيزيكي است. اين در حالي است كه تأثير فاصله جغرافيايي در بعد فيزيكي، روابط استعماري در بعد سياسي و اشتراكات ديني و قومي در بعد فرهنگي كاهش معناداري يافته است. تنها در بعد سياسي مجاورت است كه تأثير اكثر عوامل مقطعي (مانند تفاوت بين طرفين همكاري از حيث درجه تحقق حكومت ليبرال دموكراسي، فاصله از حيث ميزان كارايي حكومت‌هاي طرفين همكاري و اعمال تحريم عليه طرف مقابل) و گاهي ثابت است (مانند عضويت طرفين همكاري در پيمان‌هاي بين‌المللي مشترك).