رهيافت‌ ها و شيوه‌ هاي مبالغه‌ پردازيِ مولوي در مثنوي

آنچه در نوشته‌هاي بلاغي دربارۀ آرايۀ «مبالغه» آمده است، عمدتاً از گونه ‌بندي عرفي و عقلي آن به «مبالغه»، «اغراق» و «غلو» فراتر نمي‌رود و چنانكه بايد قدر و قرب اين آرايه را نمي‌نماياند. اين پژوهش به‌شيوۀ توصيفي ـ تحليلي و به پشتوانۀ منابع كتابخانه‌اي فراهم آمده‌ است و هدفش آن است كه شگردهاي مولوي (604‑672 ق.) را در ايجاد مبالغه در مثنوي با افعال، ابعاد و اندازه‌ها واكاوي كند؛ نيز در ضمن آن به بازشناختي از آرايۀ مبالغه و نگاهي نقّادانه به آراي بلاغيون دربارۀ آن دست يابد. بررسي‌ها بيانگر آن است كه در بخش «افعال»، اسناد مجازي يكي از پركاربردترين ابزارهاي ايجاد مبالغه در مثنوي و هنري‌ترين شكل آن است؛ به‌ويژه آنكه با تضاد و تناقض و ديگر صنايع ادبي پيوندي مستقيم دارد. پيوند دو واژۀ متضاد و برقراري نسبتي ميان آنها «متناقض‌نما» مي‌آفريند و غالباً فعل به‌صورت اسناد در تجميع امور متضاد يا متناقض، نقش اساسي‌اي بر عهده دارد. در بخش «اندازه‌ها» و «اعداد» نشان داده شده است كه چه اعدادي و به چه شكل‌هايي در مبالغه‌هاي مثنوي كارساز افتاده‌اند. اين اعداد از «نيم» تا «هزار» را در بر مي‌گيرد؛ نيز كاربرد دو عدد «هفت» و «صد»، بسامد بيشتري در مبالغه‌هاي مثنوي دارد و در بزرگ‌نمايي ـ يكي از شگردهاي شاعرانۀ مولوي ـ نظرها را به خود معطوف مي‌‌كند. در بخش «ابعاد»، نشان داده شده ‌است كه اين مبالغه‌ها در مثنوي به دو شكلِ ابعاد مكان و ابعاد زمان، ايجاد شده و از پرتكرارترين گونه‌هاي مبالغه در مثنوي است. سرانجام آنكه استفاده از نشانه‌هاي جمع، ازجمله نشانۀ «ها» و استفاده از جمع‌الجمع به‌شكلي هنجارگريزانه، از ديگر راهكارهاي ايجاد مبالغه در مثنوي بوده است. اين همه، بيانگر آن است كه مولانا جلال‌الدين محمد روحيه‌اي مبالغه‌آفرين داشته است و با گذراندن داستان‌ها و گزاره‌هاي عرفاني و حكمي مثنوي از مجراي مبالغه بر بنيۀ تأثيرگذاري و اقناع ‌كنندگي آنها مي‌افزايد.