ساختار معنادار و جهان‌ نگري در منظومه مهر و ماه (برمبناي نظريه ساخت‌ گرايي تكويني لوسين گلدمن)

تا پيش از قرن بيستم آراي جامعه‌ شناختي در زمينه‌ ادبيات، برخاسته از الگوهاي پوزيتيويسمي بود. بر اين اساس در حوزه‌ نقد سنّتي، منتقدان بر پيوند محتوايي آگاهي جمعي با اثر تأكيد داشتند. سپس در قرن بيستم، لوسين گلدمن بر مبناي آراي جورج لوكاچ و ژان پياژه، يكي از كارآمدترين نظريه‌ها در حوزه‌ نقد جامعه‌شناختي، يعني نظريه‌ ساخت‌گرايي تكويني را مطرح كرد. ازجمله مفاهيم مركزي گلدمن براي تبيين اين نظريه، دو مفهوم «ساختار معنادار» و «جهان‌نگري» هستند. ساختار معنادار مبيّن ارتباط متقابل اجزاي يك اثر ادبي و جهان‌نگري كليّت معناداري از هنجارها و ارزش‌هاست. منظومه‌ «مهر و ماه» يكي از آثاري است كه الگوي ساختاري منسجمي دارد و به همين سبب، كاربست نظريه‌ ساخت‌گرايي تكويني در درك بهتر آن كارگشاست. اين منظومه از آثار برجسته‌ شاعر قرن دهم هجري، جمالي دهلوي است. پژوهش حاضر درپي پاسخگويي به اين پرسش است كه «چگونه ساختار معنادار و جهان‌نگري منظومه‌ مهر و ماه هم‌ارز با بسترهاي فراگير اجتماعي اثر خلق شده است؟». بررسي اين منظومه در چارچوب نظريه‌ ساخت‌گرايي تكويني گوياي آن است كه دو بستر عمده‌ اجتماعي عصر شاعر به‌صورت يك آفرينش هنري ـ نه بازتاب وارونه‌ حوادث اجتماعي ـ نمود يافته‌اند؛ اين دو بستر برتري مسلمانان بر هندوها از منظر گفتمان حاكم در روزگار جمالي و گسترش و نفوذ عرفان ميان همه‌ طبقات اجتماعي در نظام مفهومي، عناصر مكاني، الگوي نظام‌مند روابط شخصيت‌ها و ساحت زيبايي‌شناختي منظومه است كه خالق ساختار معنادار آن هستند. اين عناصر در ارتباط ديالكتيك با يكديگر، مبيّن جهان‌نگري حاكم بر اثر و هم‌ارزي كليّت اثر با بستر فراگير اجتماعي آن هستند.