حرفي از هزار «آن» شعر حافظ (كاربردشناسي و معني ‌شناسيِ واژه «آن» در شعر حافظ)

بي ‌گمان حافظ شيرازي از بلند آوازه‌ترين شاعران زبان فارسي است؛ اما هنوز همة راز و رمزها و علل و عوامل اين شهرت و مقبوليّت، با وجود پژوهش‌هاي شايسته و فراوان، كشف و بيان نشده است و همچنان پژوهشگرانِ حوزه‌هاي مختلف ادبيات و عرفان، به‌ويژه با روش‌ها و رويكردهاي جديد نقد ادبي و سبك‌شناسي در اين راه مي‌كوشند. در اين مقاله، با شيوه‌اي توصيفي ـ تحليلي يكي از خلاقيت‌ها و ظرايف زباني و معنايي شعر حافظ بررسي مي‌شود و ابعاد و نكته‌هاي ناگفته‌اي از آن كشف و بازنمايي خواهد شد. نگارنده در اين پژوهش مي‌كوشد تعبير و اصطلاح «آن» را در شعر حافظ كاربردشناسي و منظورشناسي كند و با دو رويكرد صورتگرايي و تأويلي، رفتارها، خلاقيت‌ها و مقاصد شاعر را از كاربرد «آن» بررسي كند. نگارنده ضمن اشاره به كاربردهاي «آن» در دستور زبان (ضمير و صفت اشاره)، بيشتر به مفاهيم اصطلاحي و عرفاني «آن» در زبان عارفان و به‌ويژه غزليات حافظ توجه دارد و به‌طور خلاصه و در حد توان تبيين مي‌كند كه چگونه واژة نشان‌دار «آن» در شعر حافظ مي‌تواند معاني و كاركردهاي مختلف هنري و زيباشناختي‌اي داشته باشد كه پيشتر بيان نشده است. از نتايج عمدة اين پژوهش آن است كه واژة «آن» در شعر حافظ به اغراض مختلفي به كار رفته و با هنر ايهام و ابهام، توسع معنايي يافته است؛ درواقع از اين راه، ايجاز و انسجام شعر افزايش يافته و به تفخيم و تعظيم معاني كمك شده است.