انيس‌ العارفين يا مثنوي ناخدا يك منظومۀ غنايي ناشناخته در شبه‌ قارّه

انيس ‌العارفين (مثنوي ناخدا) منظومه‌اي داستاني است. اين مثنوي سرودۀ آغا محمدحسين صاحب شيرازي، متخلّص به «ناخدا»ست. آغا محمدحسين صاحب شيرازي اين منظومه را در سال 1293 ق. (در عصر حكومتِ ناصرالدين شاه) و به گفتۀ خود در روزگار پيري و در زماني سرود كه سفير ايران در بنگالۀ هند بود. محور اين مقاله، بررسي و تحليل زباني منظومۀ انيس ‌العارفين براساس دو چاپ سنگي موجود از اين منظومه است؛ منظومه‌اي به زبان فارسي از سراينده‌اي ترك‌زبان كه در شبه ‌قارّۀ آن عصر خوانندگاني داشته است. همچنين اين متن افزون ‌بر فوايد زباني، ازنظر ادبي، اطلاعات تاريخي عصر قاجار و حكومتيان، به ‌ويژه فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه و برخي از مرزبانان محلّي هند و اطلاعات جغرافيايي به ‌ويژه دربارۀ شيراز و هند، زادگاه و زيستگاه شاعر، از ديد يك ناظر حاضر در آن عصر، داراي توضيحات و تازگي‌هايي است. انيس‌العارفين همچنين ازنظر ادبيات عاميانه، حكايت‌ها، افسانه‌ها و تمثيل‌ها تأمل ‌برانگيز، خواندني و تازه است. اين منظومه در حوزۀ صورخيال و برخي توصيف‌هاي شاعرانه نيز تازگي‌هايي دارد. شاعر اين منظومه شخصيّتي سياسي ـ ادبي بوده است. اين منظومه در شناخت شاعر، سندِ منحصري است و با آن مي‌توان به برخي از اطلاعات شخصي و خانوادگي او دست يافت و برخي از شخصيّت‌هاي سياسي ـ تاريخي را شناخت كه نشاني از آنها در تاريخ نمانده است. همچنين به پيوند اين اثر با ديگر آثار، به‌ويژه خسرو و شيرين نظامي اشاره مي‌شود كه سرايندۀ انيس ‌العارفين اين منظومه را با توجه به آن سروده است.