زمينه‌ها و علل تحول انديشه علماي شيعه ايران عصر قاجار از «سلطنت معموله» به «سلطنت مشروطه»

بعد از روي كار آمدن دولت صفويه، علماي شيعه مي‎بايست اين نهاد نوظهور را در فقه سياسي تئوريزه مي‎كردند. ليكن فقدان الگو، و مباينت الگوي سلطنت با برخي انديشه‎هاي كلامي شيعيان، چالشي در اين مسير به حساب مي‎آمد. اما نهايتاً ايشان با حفظ بنيادهاي كلامي، مبني بر غاصب شمردن هر نوع حكومتي در عصر غيبت، با تسامح، با الگوي سلطنت كنار آمدند، و نهاد سلطنت را به‌عنوان پديده‎اي ضروري در عصر غيبت پذيرفتند. در اين الگو، سلطان، عطيه‎اي الهي در رأس جامعه بود كه مردم بايد از نافرماني او احتراز جويند. هرچند در دورۀ مشروطيت، برخي علما تداوم اين انديشه را خواستار بودند، ليكن برخي فقهاي شيعه برخي از مؤلفه‌هاي سلطنت معموله را منشأ بحران‎هاي اقتصادي و سياسي ايران ارزيابي مي‎نمودند. ايشان در آثار مكتوب و بيانات خود، سلطان مقيد به قانون را پيشنهاد مي‎كردند كه آشكارا برخي از مؤلفه‌هاي سلطنت معموله را به چالش مي‎كشيد. اين مقاله بر آن است با روش توصيفي‌‎تحليلي و برپايه منابع كتابخانه‎اي، به‌خصوص رسائل سياسي علماي ايران، به اين سؤال پاسخ دهد كه چه عواملي تغيير رويكرد گفتماني علماي شيعه در باب سلطنت را به وجود آورده است. در ابتدا گفتمان سلطنت معموله را با مؤلفه‌هايش و نيز زمينه اقبال انديش‌مندان به اين گفتمان را بررسي و سپس گفتمان سلطنت مشروطه را به همراه مؤلفه‌هايش غوررسي نموده‌ايم. ازآنجاكه چرخش گفتماني محتاج تضعيف گفتمان پيشين و در مرحله دوم وجود گفتمان بديل است، در انتها تغيير بافت اقتصادي و به‌تبع آن ناكارآمدي سلطنت معموله و خدشه در اين گفتمان را تبيين نموده و توضيح داده‌ايم هم‌زماني اين خدشه، با وجود يك بديل حكمراني، يعني سلطنت مشروطه همراه بوده است. لذا اين دو دست در دست هم داده، دلايل و عوامل اين چرخش گفتماني علماي پيشرو را شامل مي‎شود. اين تغيير گفتمان ازاين‌رو براي علماي پيشرو مهم بود كه مقدمه‎اي لازم براي اصلاحات بنيادين دولت در ايران بوده است.