تحليل انتقادي انواع كاربست «عقل» در تفاسير ادبي-اجتماعي معاصر با تمركز بر آراي قرآن‌پژوهان مصري

نقش عقل در فهم متون ديني و ميزان كاشفيت و حجيت آن در توليد معرفت از مباحث مطرح بين انديشمندان بوده است. اين مساله به صورت خاص در شكل گيري تفاسير ادبي-اجتماعي معاصر تاثير داشته است. كاربست عقل در اين رويكرد كه در واكنش به آسيب هاي غلبه تفكر سلفي گري عقل ستيز در جهان عرب بود و تحت تاثير جريان فكري نومعتزله و آشنايي با مطالعات غربيان شكل گرفت، در محورهاي متفاوت از تفاسير عقلي رايج نمايان شد و لوازم خاصي در تفسير و فهم قرآن و معرفت ديني به دنبال داشت. توسل به عقل خودبنياد، علم زدگي، تحليل ادبي-فرهنگي از مفاهيم قرآني، تمسك به عقل مستقل از روايات در برداشت هاي فقهي، مصاديق كاربست عقل در اين گونه تفاسيراند كه در آراء طه حسين، عبده، خولي، بنت الشاطي و خلف الله مشاهده مي شوند. مهمترين آسيب اين كاربست ها در مسائل و مباحث فلسفه دين مانند تعاريف و تحليل هاي شاذ از وحي، نبي و معجزات انبياء؛ تحليل بي سابقه زبان و قصص قرآن؛ حداقلي كردن و عرفي سازي فقه و تعصبات قومي-عربي ديده مي شود. در اين ميان كمترين آسيب در تفسير بنت الشاطي است، ضمن اينكه وي نيز از سنت روايي تفسيري فاصله گرفته است. نتيجه اينكه كاربست عقل در تفاسير ادبي-اجتماعي معاصر، تابعي از مكتب اومانيسم است كه در آن اجتهاد غير ضابطه مند قرآن پژوه محوريت دارد. در اين رهيافت تفسيري، عقل، امري متعالي، قدسي و متصل به وحي نيست. اساسا نگاه ادبي به متون مقدس، فروكاهش دين به امري فرهنگي-اجتماعي و تعين اصالت عقل انسان را درپي داشته است.