تحليل انتقادي گفتمان عرفاني در غزليات حافظ با تكيه بر فرانقش انديشگاني زبان در نظريه نقش‌گراي نظام‌مند هليدي

پژوهش حاضر با روشي توصيفي تحليلي و مطابق با الگوي سه‌لايه‌اي نورمن فركلاف، زبان عرفاني حافظ را در سه سطح توصيف، تفسير و تبيين، بررسي و تحليل مي‌كند و به اين مسئلۀ اصلي پاسخ مي‌دهد كه حافظ چرا، چگونه و با استفاده از كدام ساختارهاي زباني، گفتمان عرفاني‌اش را توليد و موجبات درك و دريافت آن را فراهم كرده‌است. بدين منظور پس از توصيف غزل‌هاي عرفاني حافظ مطابق با چارچوب نظريه نقش‌گراي نظام‌مند مايكل هليدي و با تكيه بر فرانقش انديشگاني زبان در آن چارچوب، با عنايت به بافت درون‌زباني و برون‌زباني غزل‌ها و با تحليلي بينامتني، به تفسير و تبيين ايدئولوژيك آنها مي‌پردازد. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد، ويژگي‌هاي عرفاني شاخص در زبان حافظ، ويژگي‌هايي است كه با ديگر متون عرفاني، اشتراكاتي دارد و ضمن ارائۀ مختصات بينامتني و قواعد عام گفتمان عرفاني، منعكس‌كنندۀ ديدگاه‌هاي شخصي و ايدئولوژيك حافظ در ارتباط با اوضاع فرهنگي اجتماعي زمانۀ اوست. دستاورد پژوهش، توجيه و تبيين علمي، نظام‌مند و الگومدار زبان عرفاني حافظ و بيان چگونگي و چرايي شكل‌گيري، توليد و دريافت گفتمان عرفاني او، با استفاده از ابزارهاي دقيق و قابل اتكاء تحليل انتقادي گفتمان است كه نتايج پژوهش را بر پايه‌هاي مستدل و موثق زبان‌شناسي نوين، استوار و از برچسب كلي‌گويي و خطاهاي حاصل از آن، مبرّا مي‌سازد.