بررسي انواع مغالطه در مثنوي «همايون كتاب» شارق يزدي

غلامحسين شارق‌يزدي (1226-1307 ه.ش) از شاعران معاصر است كه به سبب اشتغال به دبيري، قضاوت و وكالت، بر دانش منطق تسلّط داشته و در مثنوي فلسفي-عرفاني اش، با حسن بيان، نقايص استدلال هاي نامعتبر و برهان هاي ضعيف و غلط‌انداز را مطرح كرده است. وي در اين اثر، رويكرد تبييني به مواضع «مغالطه» دارد. مغالطه يا خطا در انديشه، قياسي مركّب از وهميات يا مشبهات است.اين پژوهش، با روش توصيفي-تحليلي، به بررسي مغالطه در مثنوي شارق‌يزدي مي پردازد. پرسش اصلي پژوهش اين است كه شارق‌يزدي چه سازوكارهايي را براي جلوگيري از خطاي تفكّر ارائه كرده است؟ نتايج نشان مي دهد كه اين شاعر، هم به تبيين مواضع مغالطه مي پردازد و هم با پاسخ دهي به ايرادهاي ابهام ساز حكيم‌نماها، گونه هاي لغزش فكري و استدلال هاي نامعتبر آن ها را مشخص مي كند. نكته درخور تأمّل اين است كه آسيب شناسي مغالطاتي كه از ادعاهاي بدون استدلال، بويژه، «توسل به احساسات»، سرچشمه گرفته اند و نقد مطالب مبهم خطاساز، بيشترين موارد از آسيب هاي ذهني مورد اشاره شارق بودند و اين موارد به تقويت جنبه هاي تعليمي اين اثر ياري رسانده اند. همچنين، اين موضوع نشان مي‌دهد كه سراينده از اين دلالت هاي مغالطه اي غافل نبوده و عامدانه، آنها را در سروده هاي خود يادآور شده است. پاي بندي سراينده به شريعت نيز سبب شده تا بسياري از استدلال هايي كه ژرف ساخت اعتقادي دارند، در شعر او راه يابند.