ارزيابي نقش بهبود فضاي كسب‌وكار با تأكيد بر رويكرد آينده‌پژوهي: مورد مطالعه منطقۀ 6 شهر تهران

مقدمه از مهم‌ترين پيامدهاي تخليۀ مراكز شهري مي‌توان به ركود اقتصادي، تخليۀ جمعيتي، حكمروايي نامطلوب شهري، كاهش تقاضاي خريد و كمبود سرمايه‌گذاري‌هاي زيربنايي اشاره كرد؛ بنابراين احيا و باززنده‌سازي مراكز شهري، به ‌عنوان قلب تپندۀ شهرها در بهبود كيفيت زندگي ساكنان نقش بسزايي دارد. بهبود فضاي كسب‌وكار ((BID يكي از روش‌هاي موفق با رويكرد اقتصادي به مراكز شهري محسوب مي‌شود. هدف تحقيق حاضر، سنجش و استخراج پيشران‌هاي بهبود نواحي كسب‌وكار در منطقۀ 6 شهر تهران با رويكرد آينده‌پژوهي است. در استفاده از روش بهبود فضاي كسب‌وكار در احياي مراكز شهري، داشتن نگاه آينده‌پژوهي براي برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري امري منطقي و ضروري است. منطقۀ ۶ شهر تهران به علت قرارگيري در مركز ثقل ارتباطي شهر تهران و رواج مشاغل اقتصادي غيررسمي، خصوصيات خاص ترافيكي را در اين منطقه سبب شده است. با توجه به الگوي سفرهاي روزانۀ شهر تهران، منطقۀ ۶ ضمن آنكه از بيشترين ميزان جذب سفرهاي روزانه برخوردار است.روش تحقيق اين پژوهش از لحاظ هدف كاربردي و از نظر روش كمي و از نظر ماهيت، بر اساس روش جديد علم آينده‌پژوهي، تحليلي و اكتشافي بوده كه با به‌كارگيري تركيبي از مدل‌هاي كمي و كيفي انجام ‌گرفته است. جامعۀ آماري اين پژوهش براي آينده‌پژوهي بهبود نواحي كسب‌وكار در منطقۀ 6 شهر تهران، تعداد 15 نفر از مديران و كارشناسان متخصص در حوزۀ شهري بوده است. در پردازش اطلاعات از روش تحليل اثرات متقابل به متغيرها، بر مبناي تأثيرگذاري و تأثيرپذيري مستقيم و غيرمستقيم هر يك از عناصر در نرم‌افزار MICMAC استفاده ‌شده است. با استفاده از روش دلفي تعداد 31 پيشران اوليه شناسايي‌ شده است. يافته‌ها نتايج تحقيق بيانگر آن است كه پيشران كليدي تأثيرگذار بر ايجاد فضاي كسب‌وكار در منطقۀ 6 تهران شناسايي نشده است. همچنين، عوامل دووجهي نظير حكمروايي خوب شهري، عملكرد شهرداري در ارائۀ خدمات و تسهيلات، وضعيت سرمايه‌گذاري بخش خصوصي و دولتي، كيفيت ابنيه و مصالح بخش مسكن و ساختمان و غيره ظرفيت بسيار زيادي براي تبديل ‌شدن به بازيگران كليدي سيستم را دار‌ند. متغيرهايي همچون بهره‌وري مناسب از ظرفيت‌هاي فرهنگي و تفريحي، ميزان جذب سفر منطقه، ميزان جذب مشتري منطقه، روند توسعۀ ساخت‌وسازهاي تجاري منطقه و امنيت كل منطقه تحت عنوان «متغيرهاي هدف» استخراج شده‌اند كه نشان‌دهندۀ اين است كه مي‌توان به تكامل سيستم مطابق برنامه و هدف خود دست‌ يافت. ساير متغيرها تحت زيرمجموعۀ عوامل تنظيمي، مستقل و تأثيرپذير استخراج شده‌اند كه جايگاه تأثيرپذير و منفعل دارند و نمي‌توانند در پويايي فضاي كسب‌وكار منطقه نقش حياتي داشته باشند. از اين‌رو، ايجاد فضاي كسب‌وكار در منطقۀ 6 شهر تهران تابع توجه ويژه به پيشران‌هاي كليدي هستند كه در مجموع روابط مستقيم بالقوه و روابط غيرمستقيم بالقوه بيشترين امتياز را به خود اختصاص داده‌اند. از اين‌رو، پيشران «نيروي انساني ماهر و آموزش‌ديده» داراي بيشترين ميزان تأثيرگذاري مستقيم بالقوه بر ديگر متغيرهاي پژوهش است. در جايگاه دوم پيشران «ميزان مشاركت اجتماعي» و «پيشران وضعيت ناهنجاري‌ها و آسيب‌هاي اجتماعي» در مرتبۀ سوم اثرگذاري قرار دارد. از اين‌رو، مي‌توان گفت كه در جهت مديريت شهري بهتر و ديدگاه آينده‌پژوهي بر رويكرد فضاي كسب‌وكار در منطقۀ 6 شهر تهران منطقي و عقلاني است كه اين سه شاخص به‌ عنوان مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار بر پويايي و كسب‌وكار اين منطقه در نظر گرفته شود.نتيجه‌گيري با اتخاذ رويكرد آينده‌پژوهي و با مد نظر قرار دادن پيشران‌هاي كليدي به‌دست‌آمده در پژوهش حاضر، تصميمات و برنامه‌ريزي‌هاي مديريت شهري در راستاي بهبود نواحي كسب‌وكار منطقۀ 6 شهر تهران جهت‌دار شده و در مسير هدفمند قرار خواهد گرفت. در اين راستا با گرفتن تصميمات و انجام اقداماتي ازجمله تربيت و آموزش سرمايۀ انساني متخصص، افزايش انگيزه، رقابت‌پذيري، مشاركت اجتماعي و كاستن ناهنجاري‌هاي اجتماعي در سطح منطقه مي‌توان زمينه‌هاي پويايي و بهبود نواحي كسب‌وكار در محدودۀ مطالعاتي را فراهم آورد. اين پژوهش مي‌تواند آغازي براي پژوهشگران بعدي در زمينۀ بهبود نواحي كسب‌وكار باشد. ارزيابي وضعيت موجود پيشران‌هاي كليدي استخراج‌شده در منطقۀ مطالعاتي و ارائۀ برنامۀ راهبردي به ‌منظور پياده‌سازي رويكرد بهبود نواحي كسب‌وكار در منطقۀ 6 شهر تهران مي‌تواند به ‌عنوان سرفصلي براي پژوهشگران در سال‌هاي آتي باشد.