بسط مفهومي آزمايشگاه زندۀ شهري براساس روش تحليل مفهوم تكاملي راجرز

مقدمه با رشد سريع فناوري اطلاعات و ارتباطات، تحقق هوشمندي در شهرها نيازمند رويكردي جامع و سيستماتيك است تا شهرها در آينده قابل زندگي‌تر و پايدارتر شوند. هنر ايجاد مشاركت، ابزاري كارا در تبديل شهرها به محيط‌هاي نوآوري براي فرايندهاي نوين برنامه‌ريزي شهري است. در محيط‌هاي شهري، مشاركت شهروندان، كسب‌وكارها، دانشگاه‌ها و دولت‌هاي محلي مي‌تواند شرايط خوبي براي هم‌آفريني و ايجاد دانش فراهم كند و در نتيجه، به شهروندان فرصتي براي همكاري با ساير ذي‌نفعان در شكل دادن به محيط‌هاي شهري خود و رفع چالش فناوري در حوزۀ اجتماعي مي‌دهد. يكي از راه‌هاي برون‌رفت از چالش‌هاي مربوط به بعد اجتماعي فناوري اين است كه هنگام راه‌اندازي پروژه‌هاي هوشمند، آزمايشي اتفاق بيفتد تا شهروندان تأثير آن را بر زندگي خود تجربه كنند. اين امر به واسطۀ ماهيت شهرهاي هوشمند به عنوان سيستمي پيچيده، موجب افزايش ابتكارات و ظهور آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري شد. اين استراتژي تا حدي با چارچوب نوآوري باز همسو است و باعث مي‌شود شهرها الگوي غالب توسعه و اجراي نوآوري از بالا به پايين را زير سؤال ببرند و فرايندهاي نوآوري را به همراه شهروندان آزمايش كنند. نظريه‌پردازان، آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري را وسيله‌اي براي تزريق ايده‌ها و انگيزه‌هاي تازه با روش‌هاي تعاملي كه با مردم اجرا مي‌كنند، مي‌دانند. اين رويكرد، شيوه‌هاي به ارث رسيده از يادگيري فعال و مشاركت شهروندي را مدرن و به‌روز مي‌كند. به طور معمول همكاري در يك آزمايشگاه زندۀ شهري با هم‌آفريناني با تخصص، سليقه‌ها، فرهنگ و جايگاه اجتماعي متفاوت شكل مي‌گيرد. با اين‌حال، اين تنوع همچنين مي‌تواند مانعي بر سر راه همكاري «طبيعي» بين هم‌آفريناني باشد كه زبان‌ها، اهداف و ارزش‌هاي آن‌ها ممكن است به‌ طور گسترده‌اي متفاوت باشد. اين دقيقاً اهميت و نقش آزمايشگاه‌هاي زنده در اجرا و ارزيابي اين شكل جديد از همكاري است. به بيان ديگر، آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري در سراسر جهان بيشتر به منظور ايجاد نوآوري در درون و متناسب با مشكلات و زمينه‌هاي زندگي واقعي و چالش‌هاي زندگي شهري اجرا مي‌شود. از اين‌رو هدف اين پژوهش، واضح‌سازي مفهوم آزمايشگاه زندۀ شهري با مرور نظام‌مند ادبيات نظري مرتبط با اين مفهوم است. مواد و روش در اين پژوهش نظام گردآوري داده‌ها در نسبت با موضوع‌هاي مورد بررسي به شيوۀ اسنادي است كه در محيط يا بستر وب بوده و به گردآوري داده‌هاي نوشتاري (متني) در بانك‌هاي اطلاعاتي و پايگاه‌هاي علمي الكترونيكي اتكا دارد. نوع داده‌هاي مورد گردآوري در اين سطح، تابعي از موضوع‌هاي ‌بررسي‌شده (ويژگي‌ها، پيشايندها، پيامدها و ارجاع‌هاي مفهوم آزمايشگاه زندۀ شهري) است. نظام گردآوري داده‌ها مبتني بر يك فرايند چرخه‌اي است كه در دو مرحله 1- گردآوري داده‌ها قبل از آغاز مرحلۀ اصلي تحليل مفهوم و 2- گردآوري داده‌ها هم‌زمان با تحليل مفهوم انجام شده است و شناسايي، غربال‌گري و انتخاب منابع شايسته ارجاع بر حسب دو معيار ارتباط و بيشترين ارجاع، سه فعاليت عمدۀ اصلي در هر مرحله را تشكيل مي‌دهد. به اين‌ترتيب، نتيجۀ اوليۀ جست‌وجو 103 منبع بود كه با رعايت معيارهاي ورود به 93 منبع كاهش يافت. سپس عنوان و چكيدۀ مقاله‌ها مطالعه شد كه 81 منبع مرتبط كه داراي كليدواژه‌هاي مورد بررسي بودند، وارد مطالعه شدند و ساير مقاله‌ها حذف شدند. پس از حذف مقالات داراي مطالب تكراري، 40 مقاله باقي ماند. به اين‌ترتيب، در مجموع 40 مقاله به‌دقت مورد مرور و ارزيابي قرار گرفت و جمع‌آوري و تحليل داده‌ها بر اساس روش راجرز انجام شد و اطلاعات مربوط به پيشايندها، ويژگي‌ها، پيامدها، ارجاع‌هاي مفهوم و مفاهيم مرتبط استخراج، خلاصه‌برداري و كدبندي شد.يافته‌ها يافته‌ها مبين آن است كه چهار پيشايند: عوامل فردي و اجتماعي، عوامل مديريتي، عوامل اقتصادي و عوامل فني و اجرايي، شرايط پيشيني براي عينيت يافتن دو ويژگي عملكردي (هم‌آفريني، نوآوري باز و ...) و ساختاري (زمينه‌سازي، طرح‌ريزي و ...) مفهوم آزمايشگاه زندۀ شهري هستند. يافته‌ها نشان مي‌دهد بر اثر عينيت يافتن اين ويژگي‌ها علاوه بر پيامدهاي مثبت مانند تحقق ساختار اجتماعي فناوري، تجاري‌سازي فناوري، گذار به سمت هوشمندي جوامع شهري و ...؛ پيامدهاي منفي نيز با احتمال مغايرت و تفاوت در نتايج وجود دارد. همچنين، ارجاع‌هاي مفهوم به واضح‌سازي بيشتر ويژگي‌هاي آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري كمك كرده و از ويژگي‌ها حمايت مي‌كند. مفاهيم مرتبطي مانند آزمايشگاه زنده و آزمايشگاه زندگي نيز به فهم شباهت‌ها، تفاوت‌ها، توصيف مفهوم و توضيح معاني كمك كرده است.نتيجه‌گيري نتايج استفاده از روش تحليل مفهوم تكاملي راجرز به تعريف و كاربرد دقيق تري از مفهوم آزمايشگاه زندۀ شهري به عنوان راهكاري ابزارمند، پيوسته و پردازشگر منجر شد. نتايج پژوهش بيانگر اين است كه آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري مي‌توانند به صورت يك روش، يك محيط، يك سيستم و يا يك رويكرد حاكميتي در شهرهاي هوشمند و با هدف مقابله با چالش‌هاي سياست‌گذاري در بعد اجتماعي فناوري مورد استفاده قرار گيرند و به عنوان نمونۀ خوبي از روش‌شناسي مبتني بر هم‌آفريني مي‌تواند راه حل‌هاي مختلف در آن آزموده ‌شود، راهكارهاي اثربخش پياده‌سازي ‌شود و سياست‌هاي مناسب براي پيشبرد و توسعۀ خدمات شهري در تمام سطوح در آن تدوين ‌شود. به بياني يك آزمايشگاه زندۀ شهري داراي ذي‌نفعان متنوعي از جمله شهرداري‌ها گرفته تا شركت‌هاي ارائه‌دهندۀ راه حل و خود شهروندان است كه مي‌توان در آن محيطي واقعي، نه فضايي ساختگي و در عين حال پويا براي شبيه‌سازي مدل‌هاي مختلف مديريت شهري ايجاد كرد. در چنين محيطي مي‌توان راه‌حل‌ها و بازخورد متقابل و چندجانبۀ ذي‌نفعان را مورد بررسي، ارزيابي و تحليل قرارداد و داده‌هاي منتج از آن را براي افزايش راندمان و بهره‌وري ابعاد مختلف زندگي شهري در شهرهاي ديگر نيز بسط و گسترش داد. اين امر باعث مي‌شود تا منابع انساني كه به طور عمده هم‌آفرينان در اين نوآوري‌ها هستند، بتوانند تمامي جنبه‌هاي تعامل با يك محصول تعاملي را، اعم از اينكه چگونه درك، آموخته و استفاده مي‌شوند، بياموزند. علاوه بر اين، بازخورد تجربۀ كاربر مي‌تواند سبب بهبود ايجاد ارزش در نوآوري‌ها شود و به علت استفاده از اين تجربيات از قبل طراحي شده و همچنين، تعامل كاربر و محيط، احتمال شكست پروژه‌ها كمتر شود. شرط موفقيت يك آزمايشگاه زندۀ شهري در انتقال دانش ميان ذي‌نفعان متعدد در اين بستر است. اين امر از آن جهت اهميت دارد كه يادگيري در يك بخش و انتقال داده‌ها و نتايج به بخش‌هاي ديگر مي‌تواند فضايي تعاملي فراهم آورد كه در آن نهادها بتوانند به طور مؤثر با يكديگر به تبادل نظر بپردازند و در قالب اين فرايند، هم‌افزايي ميان‌رشته‌اي به وجود آيد. براساس يافته‌هاي حاصل از پژوهش حاضر مي‌توان تعريف ذيل را براي آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري ارائه كرد: «آزمايشگاه‌هاي زندۀ شهري به عنوان يكي از ابتكارات جديد در شهرهاي هوشمند و به عنوان شكل جديدي از رابطه با مردم در جهت حل چالش مربوط به بعد اجتماعي فناوري (به عنوان اصلي‌ترين معضل كنوني در شهرهاي هوشمند) و با هدف ايجاد مشاركت عميق و نظام‌مند مردم با ساير ذي‌نفعان دولتي و خصوصي و با تمركز بر گفت‌وگو و هم‌آفريني ايجاد شده است».