ارائۀ مدل توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‏‌هاي تاريخي با رويكرد كسب‌‏وكارهاي نوپا در ايران

مقدمه گردشگري خلاق يك زمينۀ تحقيقاتي نسبتاً جديد است كه بيشترين توجه را به فعاليت‌هاي گردشگري خلاق در شهرهاي بزرگ معطوف كرده است . از اولين تعاريف گردشگري خلاق، توسط ريچاردز و ريموند (2000) ارائه شده است كه آن را به‌ عنوان رويكردي از گردشگري تعريف كرده‌اند، كه به بازديدكنندگان فرصت مي‌دهد تا پتانسيل خلاق خود را از طريق مشاركت فعال در دوره‌ها و تجربيات يادگيري كه مشخصۀ مقصد سفر است، توسعه دهند. از اين‌رو، شبكۀ شهرهاي خلاق يونسكو اين تعريف را براي گردشگري خلاق، اتخاذ كرده است: «گردشگري خلاق، سفري است كه به سمت يك تجربۀ متعهد و معتبر، با يادگيري مشاركتي در هنر، ميراث، يا ويژگي خاص يك مكان هدايت مي‌شود و ارتباطي را با افرادي كه در آن ساكن هستند، در آن مكان همراه با ايجاد فرهنگي زنده، فراهم مي‌كند». گردشگري خلاق بر تصوير، هويت، سبك زندگي، فضا، روايت‌ها و رسانه‌ها تمركز دارد. در دو دهۀ اخير، گردشگري خلاق به‌ عنوان يك زمينۀ رو به رشد، شامل طيف گسترده‌اي از مفاهيم و شيوه‌ها، در مكان‌هاي مختلف در سراسر جهان تكامل يافته است. با اين‌حال، از همان ابتدا، گردشگري خلاق، به دنبال كمك به توسعۀ پايدار و افزايش رفاه جامعه بوده است، زيرا از طريق انتقال و توسعۀ دانش و مهارت‌هاي خلاقانه در جريان فعاليت‌هاي مشترك و هم‌آفرين، نقش فعال‌تري هم براي گردشگران و هم براي ميزبانان در بر مي‌گيرد. گردشگران خلاق نه‌تنها به دنبال گسترش دانش خود در مورد مكان‌هايي كه بازديد مي‌كنند، بلكه همچنين به دنبال گسترش مهارت‌هاي خلاقانۀ خود نيز هستند. گردشگران با حضور در مقاصد مختلف موجب احياي مكان‌ها، بازسازي و نوسازي ساختمان‌ها، تقويت كسب‌وكارها و توسعۀ بخش‌هاي مختلف بازار مقصد مي‌شوند.توسعۀ گردشگري در بافت‌هاي تاريخي و قديمي شهرها با عنوان يكي از راهبردهاي توسعۀ شهري مطرح شده است. طب‌هاي توسعه در درون بافت تاريخي به‌ عنوان ابزاري براي حضور در عرصۀ صنايع گردشگري بوده كه مستقيم و غيرمستقيم بر منطقه تأثير گذاشته و زمينۀ رقابت و امكان حضور در سطوح بين‌المللي را با تأكيد بر بن‌مايه‌هاي تاريخي و راهبردهاي مختلف در راستاي تكوين نظام يكپارچۀ بازآفريني شهري و كسب هويتي جديد و ارتقاي تصوير شهر را فراهم مي‌كند. گردشگري همواره به‌ عنوان بخشي به تصوير كشيده شده است كه مي‌تواند فرصت‌ها و مزاياي اقتصادي را براي مردم بومي ايجاد كند. از طرفي، تخريب سريع بافت‌هاي ارزشمند، اعمال ترجيحات شخصي در فرايند بازآفريني و تعيين اهداف گمانه‌زني در مورد هسته‌هاي تاريخي شهرها از يك‌سو و ضرورت حفظ و بازآفريني لايه‌هاي تاريخي و فضايي از سوي ديگر ، اهميت توسعۀ كسب‌وكارهاي نوپا در بخش گردشگري را بيش‌ از پيش به چشم آورده است. چراكه سرمايه‌گذاري‌هاي كسب‌وكارهاي نوپا با چالش‌هاي زيادي، اعم از در دسترس نبودن منابع مالي ارزان‌تر و كافي تا رقابت موفقيت‌آميز با رقبا روبه‌رو هستند. به‌ منظور رشد و تبديل‌ شدن به سود، شركت‌هاي نوپا بايد به ‌طور گسترده به دنبال استراتژي‌هايي باشند كه مزيت رقابتي را ايجاد و حفظ كنند. اكنون بافت‌هاي تاريخي فرهنگي ما به توسعۀ پايدار نياز دارند كه دربرگيرندۀ سه ركن اقتصادي، اجتماعي و كالبدي است . بنابراين، گردشگري خلاق به‌ عنوان يك جايگاه مهم در كسب‌وكارهاي گردشگري در سال‌هاي اخير، با تعداد فزاينده‌اي از مقاصد و پلتفرم‌هاي اينترنتي كه تجربيات خلاقانه‌اي را به بازديدكنندگان ارائه مي‌دهند، ظاهر شده است. همواره در اين صنعت ارتباط بين گردشگري و خلاقيت با جست‌وجوي مدل‌هاي جايگزين توسعۀ گردشگري و توسعۀ اقتصاد خلاق تشويق شده است . افزودن خلاقيت به گردشگري به يك استراتژي رايج تنوع‌بخشي به‌ويژه در زمينۀ گردشگري فرهنگي تبديل شده است. اما انتقادهاي فزاينده‌اي نسبت به مدل‌هاي توسعه خلاقانه عمدتاً از بالا به پايين وجود دارد، مانند مفهوم «طبقۀ خلاق» ريچارد فلوريدا. درنهايت بايد گفت كه برخي از مطالعات صورت‌گرفته سعي كرده‌اند رشد و توسعۀ مدل‌هاي گردشگري خلاق را ترسيم كنند، اگرچه پوشش آن‌ها جزئي است. ريچاردز (2018) همچنين چندين مدل مختلف از توسعۀ گردشگري خلاق را در سراسر جهان شناسايي كرد. داكسبري، كارواليو، ويناگر د كاسترو، باكاس و سيلوا (2018) يك نماي كلي مفيد از مدل‌هاي مختلف گردشگري خلاق كه از پروژۀ CREATOUR در پرتغال پديدار مي‌شوند، ارائه كردند. اما در راستاي توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‌هاي تاريخي با تكيه بر (استارت آپ‌هاي شهري) كسب‌وكارهاي نوپا تا كنون مدلي ارائه نشده است. به اين‌ترتيب، هدف اين پژوهش ارائۀ مدل توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‌هاي تاريخي با رويكرد كسب‌وكارهاي نوپا در ايران است.مواد و روش پژوهش حاضر يك مطالعۀ كيفي است. اين تحقيق از نظر هدف نيز توسعۀ عملي است. استراتژي مورد استفاده در اين تحقيق، نظريۀ مفهوم‌سازي داده‌هاي بنيادي است. با استفاده از روش استراوس و كوربين (1990)، طراحي يك مدل توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‌هاي تاريخي با رويكرد كسب‌وكارهاي نوپا مورد بحث قرار گرفته است. جامعۀ آماري شامل كارشناسان شركت‌هاي نوپا مستقر در پارك‌هاي علم و فناوري است كه تجربه‌اي در زمينۀ گردشگري فرهنگي و بافت‌هاي تاريخي با ايده‌هاي خلاقانه دارند. بنابراين، پس از انجام مصاحبه با 13 نفر، به نقطۀ اشباع نظري رسيد، اما براي تقويت پايايي تحقيق، مصاحبه تا 15 نفر ادامه يافت و سپس متوقف شد. بنابراين، 15 مصاحبه مورد تجزيه‌و‌تحليل قرار گرفت.داده‌هاي به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها با استفاده از نرم‌افزار Atlas T نسخۀ 7 مورد تجزيه‌و‌تحليل قرار گرفت. كدگذاري در اين قسمت به روش كدگذاري سه‌مرحله‌اي (كدگذاري باز، كدگذاري محوري و كدگذاري انتخابي) انجام مي‌شود.اعتبار نتايج كدگذاري با مرور متون مصاحبه و دو روش اعتبار‌سنجي تحقيق كيفي (شامل بررسي توسط دو كدگذار و بررسي اطلاعات همتايان) ارائه‌شده توسط كراوسل و ميلر (2000) بررسي شد. به اين‌ترتيب، در روش تطبيق توسط دو كدگذار، دو مصاحبۀ انتخابي و توافق بين دو كدگذار در كدگذاري‌ها بررسي شد و ميزان توافق بين دو كدگذار برابر با 83 درصد بود. با توجه به اينكه نرخ پايايي بالاتر از 60 درصد است، پايايي كدگذاري تأييد مي‌شود. در روش دوم نتايج مدل و كدگذاري توسط دو نفر از اساتيد صنعت گردشگري به عنوان همكار بررسي و اصلاح شد تا از صحت شاخص‌ها اطمينان حاصل شود و در نهايت، امتياز پايايي شاخص‌ها برابر با 76 درصد به دست آمد. طبق نظر چين (1998) اين مقدار يك مقدار بسيار مطلوب است.يافته‌ها وجود كسب‌وكارهاي نوپا در قرن حاضر ضرورتي براي ادامۀ حيات توسعۀ ملي هر جامعه است. اهميتي كه اين كسب‌وكارها مي‌توانند داشته باشند، مي‌توان گفت كه بسيار بيشتر از منابع نفتي يك كشور است. از طرفي، اين كسب‌وكارها مي‌توانند در بخش گردشگري، كه خود گردشگري نيز اهميت زيادي در توسعه پيدا كرده است، حضور ويژه‌اي داشته باشند. گردشگري كه امروزه بخش جديدي به نام گردشگري خلاق به آن افزوده شده، مي‌تواند در بافت‌هاي تاريخي گردشگران زيادي را به خود جذب كند. به‌ويژه با سابقۀ تاريخي كشور پهناور ما ايران. از اين‌رو، در اين پژوهش به ارائۀ مدل توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‌هاي تاريخي با رويكرد كسب‌وكارها نوپا پرداخته شد. نتايج بخش‌هاي قبل اجزاي مختلف اين مدل را مشخص كرد كه در اين بخش به بحث و نتيجه‌گيري در ضمن نتايج به‌دست‌آمده پرداخته خواهد شد:مدل به‌دست‌آمده با استفاده از روش نظام‌مند اشتراوس و كوربين در شش بخش، پيشران‌ها (پيشران‌هاي گردشگري خلاق بافت‌هاي تاريخي)، مقولۀ اصلي (توسعۀ گردشگري در بافت‌هاي تاريخي)، عوامل زمينه‌اي (زيرساخت قوانين و مقررات، تحقيق و توسعه، زيرساخت‌هاي هنر و فرهنگ، زيرساخت‌هاي ICT، زيرساخت‌هاي دانش)، عوامل مداخله‌گر (بحران‌هاي بيماري‌زا، مداخلات سياسي، بحران‌هاي اقتصادي، بحران‌هاي سياسي، تغييرات آب‌و‌هوايي)، راهبردها (تبليغات و آگاه‌سازي داخلي، اصلاح ديدگاه جهاني نسبت به كشور، هم‌افزايي در بازاريابي، احياي بافت‌هاي تاريخي، تبليغات و آگاه‌سازي گردشگران)، پيامدها (پيامدهاي اجتماعي، پيامدهاي اقتصادي، پيامدهاي سياسي) دسته‌بندي شدند. پيشران‌ها كه به دو دستۀ پيشران‌هاي گردشگري خلاق بافت‌هاي تاريخي و پيشران‌هاي كسب‌وكارهاي نوپا تقسيم مي‌شوند، عواملي هستند كه در اين دو دسته، تفكر توسعۀ گردشگري خلاق در بافت‌هاي تاريخي را رقم زده‌اند. اين عوامل قوت‌هاي بخش گردشگري هستند كه پتانسيل حضور در گردشگري خلاق را فراهم مي‌آورند.در بخش پيشران‌هاي كسب‌وكارهاي نوپا نيز مي‌توان به مزيت رقابتي قيمتي نسبت به خارج از كشور اشاره كرد. نوسان‌هاي ارزي سال‌هاي اخير موجب شده تا هزينه‌هاي داخل كشور براي گردشگران بيش حد تصور آن‌ها به‌صرفه باشد. اين خود موجب افزايش بازاريابي دهان‌به‌دهان توسط گردشگران خارجي شده است. از طرفي، احياي بافت‌هاي تاريخي نيز نسبت به خارج از ايران هزينۀ كمتري را در بر مي‌گيرد كه مي‌توان از اين امر براي توسعۀ بخش گردشگري در بافت‌هاي تاريخي با جذب گردشگران خارجي بهره‌مند شد. از طرفي، وجود زمينه‌هاي فرهنگي در بافت‌هاي تاريخي، هزينه‌هاي پايين‌تر براي گردشگران خارجي و وجود انگيزۀ راه‌اندازي كسب‌وكار و درصد پايين ريسك در اين صنعت، مزيت رقابتي نسبت به كشورهاي ديگر را براي كشورمان به همراه آورده است. در قسمت محرك‌هاي كسب‌و‌كارهاي جديد نيز مي‌توان به مزيت قيمت رقابتي نسبت به خارج از كشور اشاره كرد. نوسان‌هاي ارز در سال‌هاي اخير هزينه‌هاي داخلي را براي گردشگران به‌صرفه‌تر از آنچه تصور مي‌كردند، كرده است.