تبيين محرك‌‏هاي كليدي مؤثر بر استقرار شهر هوشمند مبتني بر فناوري اينترنت اشيا (مورد مطالعه: كلان‏‌شهر مشهد)

مقدمه افزايش جمعيت در مراكز شهري مستلزم ارائۀ خدمات و زيرساخت‌هاي كافي براي پاسخ‌گويي به نيازهاي ساكنان شهر است. همچنين، اين ازدحام شهرهاي پرجمعيت را از نظر حكمراني، رشد اقتصادي، پايداري محيط ‌زيست، كيفيت زندگي، حمل‌ونقل، برق، مصرف آب و ساير مسائل با مشكلاتي مواجه مي‌كند. شهرهاي هوشمند معمولاً با تكيه‌ بر زيرساخت‌هاي پيشرفته و فناوري‌هاي اطلاعات و ارتباطات مدرن ايجاد مي‌شوند و اينترنت اشيا با اتصال دستگاه‌هاي هوشمند و استفاده از تجزيه‌وتحليل داده‌هاي بزرگ راه‌حل‌هاي هوشمندي را براي شهرهاي آينده ارائه مي‌دهد، به‌ گونه‌اي كه مديريت شهر و شهروندان به انبوهي از اطلاعات در زمان واقعي در مورد محيط شهري دسترسي پيدا مي‌كنند و بر اساس آن تصميمات، اقدامات و برنامه‌هاي آينده را رقم مي‌زنند. شهر مشهد با توجه به موقعيت و توان جذب جمعيت حال و آيندۀ آن، نيازمند همگام و همسو شدن با تحولات مدرن به منظور استفادۀ‌ بهينه از منابع و امكانات و همچنين، ايجاد بسترهاي لازم به منظور پاسخ‌گويي به نياز آيندگان است. از اين‌رو، پژوهش حاضر بر آن است تا بتواند با شناسايي عوامل و پيشران‌هاي كليدي به منظور دستيابي شهر مشهد به الگوي شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا در آينده گام بردارد. بنابراين، سؤال پژوهش حاضر عبارت است ‌از: محرك‌هاي كليدي اثرگذار بر شكل‌گيري شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا در كلان‌شهر مشهد در آينده (افق1412) كدام است؟مواد و روش در مطالعۀ حاضر روش تحقيق از نظر هدف، كاربردي و از نظر روش انجام كار، آميخته‌اي از توصيفي‌ـ‌ تحليلي و در تبيين ساختار به‌ صورت رويكرد آينده‌پژوهي انجام‌ گرفته و بر اين اساس، مهم‌ترين عوامل مؤثر بر شكل‌گيري شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا در شهر مشهد مورد بررسي قرارگرفته است. جمع‌آوري اطلاعات به روش اسنادي (منابع كتابخانه‌اي، مجله‌هاي علمي) و ميداني (با استفاده از ابزار پرسشنامه) بوده است. در اين تحقيق، جامعۀ آماري در تحقيق حاضر شامل 25 نفر از كارشناسان، خبرگان و صاحب‌نظران شهري در دسترس متشكل از مديران شهري (شهرداران مناطق، معاونان، رؤساي سازمان‌ها و مديران حوزه‌هاي شهري و به‌ويژه فاواي شهرداري)، اعضاي شوراي اسلامي شهر (به‌ويژه مركز پژوهش‌هاي شوراي اسلامي شهر مشهد)، كارشناسان عمراني در فرمانداري شهرستان مشهد و دفتر امور شهري و شوراهاي استانداري خراسان رضوي، ادارۀ كل راه و شهرسازي خراسان رضوي، اساتيد دانشگاه‌هاي فردوسي مشهد، آزاد اسلامي واحد مشهد، پيام نور و مؤسسه‌هاي آموزش عالي غيرانتفاعي واقع در مشهد و متخصصان حوزۀ شهري هستند. در پژوهش حاضر ابتدا براي شناسايي عوامل كليدي مصاحبه‌هاي ساختاريافته با تعدادي از صاحب‌نظران حوزه‌هاي برنامه‌ريزي و فناوري اطلاعات شهري با استفاده از روش دلفي به عمل آمد و سپس، در ادامه با تجميع عوامل حاصل از مصاحبه و اسناد مورد مطالعه در پيشينۀ تحقيق روايي و پايايي متغيرها توسط متخصصان امر تأييد شد و درنهايت، عوامل در قالب پرسشنامۀ آينده‌پژوهي مورد ارزيابي قرار گرفت. يافته‌ها با استفاده از مطالعات ميداني و كتابخانه‌اي، مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار بر شكل‌گيري شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا در شهر مشهد شناسايي شد و در ادامه، با استفاده از روش كمي آينده‌پژوهي و استفاده از نرم‌افزار Micmac به ميزان تأثيرگذاري يا تأثيرپذيري عوامل شناسايي‌شده اقدام شد. بنابراين، يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد از بين عوامل كليدي 26 گانه اثرگذار بر شكل‌گيري شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا، پس از بررسي شاخص‌ها و استخراج عوامل كليدي تأثيرگذار (مستقيم و غيرمستقيم)، 7 پيشران كليدي سياست‌گذاري‌هاي بخش دولتي در بخش فناوري اطلاعات، ارتقاي سطح سواد اطلاعاتي و توانمندي‌هاي علمي شهروندان، سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي توسعۀ فناوري ارتباطات و اطلاعات، بسترسازي براي ارتقاي مشاركت شهروندان در توسعۀ شهري، آگاه‌سازي شهروندان و مسئولان از فوايد و مزاياي جايگزيني امكانات هوشمند با بهره‌گيري از دانش جمعي و فرهنگ‌سازي، ايجاد و تقويت زيرساخت‌هاي پيشرفتۀ مبتني بر شهر هوشمند و استفادۀ گسترده از فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT) داراي بيشترين اثرگذاري را بر شكل‌گيري شهر هوشمند مبتني بر اينترنت اشيا در شهر مشهد داشته‌اند. نتيجه‌گيري در يك جمع‌بندي از نتايج پژوهش مي‌توان اشاره كرد سياست‌گذاري‌هاي بخش دولتي در بخش فناوري اطلاعات مي‌تواند اثرات قابل ‌توجهي در زمينۀ استقرار شهر هوشمند مبتني بر فناوري اينترنت اشياء در افق برنامه‌ريزي كوتاه‌مدت ده‌ساله داشته باشد. علاوه بر اين ارتقاء سطح سواد اطلاعاتي و توانمندي‌هاي علمي شهروندان هم مي‌تواند بستري مناسب جهت اين امر در شهر مشهد فراهم كند، چراكه بهره‌مندي از دانش و اطلاعات مرتبط از زمينه‌هاي اصلي به‌كارگيري علم و روندي جديد در يك جامعه است. همچنين سرمايه‌گذاري در زيرساخت‌هاي توسعۀ فناوري ارتباطات و اطلاعات از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و با تمركز هرچه بيشتر سرمايه در اين حوزه زمينۀ شكل‌گيري هرچه بيشتر و بهتر شهر هوشمند با در نظر داشتن فناوري اينترنت اشيا فراهم خواهد شد. بايد توجه داشت استفاده از يك پديدۀ جديد نيازمند آگاهي است. بنابراين، آگاه‌سازي شهروندان و مسئولان از فوايد و مزاياي جايگزيني امكانات هوشمند با بهره‌گيري از دانش جمعي و فرهنگ‌سازي حائز اهميت است. به علاوه بايد توجه داشت با ايجاد و تقويت زيرساخت‌هاي پيشرفته مبتني بر شهر هوشمند مي‌توان در راستاي تحقق آن گام برداشت تا درنهايت با استفادۀ گسترده از فناوري اطلاعات و ارتباطات به اهداف غايي دست يافت.