بازنمايي نقش صنايع فرهنگي در توسعه شهرهاي ايران

مقدمه صنايع فرهنگي، همواره يكي از موضوعات مورد بحث در مجامع داخلي و بين المللي بوده‌است تا به دنبال يافتن جايگاه فرهنگ در بسترهاي اقتصادي ملي و بين المللي، بتوان فرصت‌هايي را در راستاي توسعه شهرها به خصوص در بعد اقتصادي رقم زد. بدين ترتيب كه صنايع فرهنگي از طريق نوآوري و خلاقيت سيستم فرهنگ را به اقتصاد متصل مي‌كند و به عنوان مهم ترين ابزار رقابت، موجب ايجاد شغل و انباشت سرمايه مي‌شود از سوي ديگر شهرها به عنوان زيستگاه‌هاي انساني از چنان اهميتي برخوردار شده‌اند كه محققان را ملزم ساخته‌اند هرآنچه كه مي‌تواند در توسعه اين سكونتگاه‌ها موثر باشد را شناسايي نمايند. شهرها كه پيش از اين با تأكيد بر بعد اقتصادي در اوج شكوفايي قرار داشتند، اكنون رو به افول نهاده و حيات ديرينه‌ اين عرصه‌ها كه به عنوان نيروي محركه‌اي در راستاي تحرك اقتصادي به شمار مي رفت، در حال مضمحل شدن است. از دهه 1980 به بعد و با ظهور تحولاتي در عرصه علم اقتصاد، فرهنگ در روند تحولات اجتماعي به عنصري غالب و محوري درآمده‌است. شهرها با توجه به آنكه نيروي نهفته‌اي را در خود با نام فرهنگ مي‌پرورانند، مي‌توانند به عنوان گنجينه‌هاي نهفته‌ شهر، عامل حيات‌بخش را براي شهر رقم زده و نيرو محركه‌ لازم جهت رونق و توسعه شهرها را از اين طريق ميسر سازند و جانشين مناسبي براي اقتصادي كه اكنون در پرتو جهاني شدن و تحولات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي رو به افول است، شوند. بنابراين فرهنگ و به تبع آن اقتصاد فرهنگ مي‌‌تواند پتانسيل دروني شهر را شكوفا نموده و توسعه شهرها را سبب شود. تا جايي كه براي كشورهاي درحال توسعه نيز در پرتو اين تفكر، اميدها و نويدهاي تازه‌اي را از حيث توليد ثروت از طريق صنايع فرهنگي و غلبه بر فقر و از بين بردن بيكاري ايجاد كرده‌است. ايران نيز از اين قاعده مستثني نبوده و به عنوان يكي از معدود تمدن‌هاي زنده باقي مانده از اعصار گذشته، داراي سبقه تاريخي، فرهنگي و هنري و از قبل آن داراي صنايع فرهنگي متعددي بوده كه مي‌توان از آن به عنوان پتانسيلي جهت رشد و توسعه شهرها بهره برد. لذا 3 پرسش مطرح مي‌شود، اول اينكه چارچوب مفهومي صنايع فرهنگي موثر بر توسعه شهرهاي ايران مبتني بر چه ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هايي است؟ دوم، كدام يك از اهميت بيشتري برخوردار است؟ و نهايتا سوال سوم، صنايع فرهنگي احصاء شده به چه ميزان بر هريك از ابعاد توسعه تاثير مي‌گذارد؟ بنابراين هدف پژوهش حاضر خلق يك چارچوب منسجم از صنايع فرهنگي موثر بر توسعه شهرهاي ايران و اولويت بندي آنها مبتني بر نظرسنجي از خبرگان و تعيين ميزان تاثير صنايع فرهنگي بر هريك از ابعاد توسعه شهرها است.مواد و روش‌هاپژوهش پيش‌رو بنا به ماهيت خود در گروه تحقيقات توصيفي-تحليلي قرار گرفته و به توصيف و معرفي مفهوم، ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي كه مي‌تواند بر توسعه شهرها موثر باشد، پرداخته‌است.روش گردآوري داده‌ها از طريق مطالعه اسنادي بوده و با روش تحليل محتوا، مفهوم فرهنگ، صنايع فرهنگي، ابعاد و مولفه‌هاي آن، توسعه و ابعاد توسعه تشريح شد. به منظور تأييد ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌هاي احصا شده و رسيدن به اشباع نظري، از پرسشنامه خبرگان(شامل40 نفر از دارندگان مدرك دكتري تخصصي در رشته‌هاي شهرسازي و يا مديريت فرهنگي) بهره گرفته‌شد و از آنان خواسته شد اولا، نظر خود را در رابطه با تاييد يا عدم تاييد هريك از ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي در تحقق توسعه شهرهاي ايران مطرح نمايند، ثانيا ضريب اهميت هريك از ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي را در توسعه شهرهاي ايران، مشخص نمايند. ثالثا مشخص نمايند هر شاخص بر كدام يك از ابعاد توسعه شهري تاثير بيشتري دارد. نهايتا به منظور اولويت‌بندي ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌ها، از روش وزن‌دهي نوساني(Swing weighting) استفاده شد. بدين ترتيب كه ميانگين هندسي وزن ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي موثر بر توسعه شهرهاي ايران كه از پرسشنامه خبرگان بدست آمد، محاسبه گرديد. به منظور مقايسه‌پذيري شاخص‌ها، اوزان به‌دست آمده نرمال شد، تا مشخص گردد در راستاي دستيابي به توسعه شهرهاي ايران از طريق صنايع فرهنگي، بر كدام يك از ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي مي‌توان تاكيد بيشتري نمود و چارچوب مذكور بر كدام يك از ابعاد توسعه شهري مي‌تواند تاثير بيشتري داشته باشد.يافته‌هاصنايع فرهنگي از طريق 3 بعد گردشگري، نهادهاي آموزش عالي و نهايتا سرگرمي سازي، مي‌تواند بر ابعاد توسعه شهرهاي ايران اعم از اقتصادي، سياسي، اجتماعي و ... موثر باشد. بعد گردشگري شامل مولفه‌هايي چون ارتباطات، برندسازي، ميراث فرهنگي و طبيعي و نهايتا هنرهاي تجسمي است كه در مجموع 17 شاخص از مجموع شاخص‌هاي صنايع فرهنگي اعم از قرارگيري در مسير ارتباطي، تعداد و كيفيت هتل‌ها و ... را در بر گرفته‌است. در بعد نهادهاي آموزش عالي و صنعت علم نيز مولفه‌هايي چون چاپ و انتشارات و تحقيقات و توسعه قرار داشته كه در مجموع 7 شاخص از مجموع شاخص‌هاي صنايع فرهنگي را از آن خود كرده‌است. نهايتا در بعد سرگرمي‌سازي سه مولفه فيلم و ويديو، هنرهاي نمايشي و اسباب بازي وجود داشته كه 8 شاخص از مجموع شاخص‌هاي صنايع فرهنگي را به خود اختصاص داده‌است. از آنجا كه ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي به يك ميزان بر ابعاد توسعه شهرهاي ايران موثر نيستند، از ميانگين ضرايبي كه افراد خبره به شاخص‌هاي صنايع فرهنگي دادند، ميانگين هندسي گرفته شد تا وزن اوليه هر شاخص تعيين گردد. اين در حالي است ضرايب محاسبه شده اجازه مقايسه دو به دويي شاخص‌ها و مولفه‌ها در ابعاد مختلف را نمي‌دهند. لذا به منظور مقايسه پذيري تمامي ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي در توسعه شهرهاي ايران، تمامي سطوح به صورت يكپارچه نسبت به 1 نرمال شد. از ميان شاخص‌هاي 32 گانه صنايع فرهنگي موثر بر توسعه شهرهاي ايران، شاخص‌ تبليغات، با ضريب تاثير 4.033 درصد، بيشترين نقش را در توسعه شهرهاي ايران بر عهده دارد. در گام بعد نيز شاخص‌هايي همچون كيفيت ميراث طبيعي، بسترهاي تاريخي، تعداد اماكن تاريخي و ثبت شده ميراث و همچنين تعداد و كيفيت جشن و فستيوال‌ها ساليانه به ترتيب با ضرايب اهميت 3.884، 3.839، 3.816 و 3.770 درصد قرار گرفته‌است. به منظور محاسبه ميزان تاثير صنايع فرهنگي بر ابعاد توسعه شهري، متخصصان تعيين ‌نمودند كه هر يك از شاخص‌هاي صنايع فرهنگي بر كدام يك از ابعاد سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فناوري، محيط زيستي، قانوني و كالبدي توسعه شهرهاي ايران بيشترين تاثير را دارد. به همين منظور وزن هر شاخص در تعداد تكرار هر بعد از توسعه شهري ضرب شده و پس از نرمال سازي به 100، ميزان تاثير هر شاخص بر هر بعد از توسعه شهرهاي ايران مشخص شد. نتايج حاكي از اين است كه صنايع فرهنگي مي‌تواند موجب توسعه ابعاد اجتماعي، اقتصادي، كالبدي، فناوري، سياسي، قانوني و محيط زيستي، به ترتيب با ضرايب تاثير 39.207، 16.901، 12.15، 11.076، 9.253، 7.499 و 3.914 درصد شده و از اين طريق توسعه شهرهاي ايران را محقق نمايد.نتيجه‌گيريدر اين پژوهش مشخص شد ابعاد، مولفه‌ها و شاخص‌هاي صنايع فرهنگي احصاء شده، اولا همگي داراي تاثير مستقيم بر توسعه شهرهاي ايران بوده و شهرهاي ايران با داشتن امكانات هنري و فرهنگي بيشتر جذابيت ويژه‌اي را براي گردشگران فراهم آورده و در نتيجه گردشگري فرهنگي را محقق نموده است. علاوه بر اين صنايع فرهنگي با فعاليت در حوزه‌هاي مختلف هنري موجب جذب نيروي كار متخصص در حوزه‌هاي مختلف شده و از اين طريق اشتغال را فراهم آورده‌است. ديگر اينكه صنايع فرهنگي با فعاليت در عرصه‌هاي مختلف هنري، فضاهايي را در سطح شهرها ايجاد نموده‌است كه از اين طريق، تعاملات و روابط اجتماعي را در سطح شهر بهبود مي‌بخشد. ثانيا آنها به يك ميزان بر توسعه شهرهاي ايران موثر نيستند. از ميان سه بعد صنعت گردشگري، صنعت سرگرمي‌سازي و گسترش نهادهاي آموزش عالي و صنعت علم، بيشترين تاثير مربوط به بعد صنعت گردشگري و بعد از آن صنعت سرگرمي‌سازي بوده‌است. از ميان مولفه‌هاي مربوط به بعد صنعت گردشگري، مولفه ميراث فرهنگي و طبيعي بالاترين امتياز و پس از آن مولفه‌هاي ارتباطات، برندسازي وسپس هنرهاي تجسمي در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند. در بعد صنعت سرگرمي‌سازي، مولفه فيلم و ويديو و... بالاتر از هنرهاي نمايشي و اسباب بازي قرار گرفته‌اند و نهايتا در بعد گسترش نهادهاي آموزش عالي و صنعت علم، مولفه تحقيقات و توسعه در رتبه بالاتري نسبت به چاپ و انتشارات قرار مي‌گيرد.از ميان كليه شاخص‌هاي 32گانه نيز، شاخص‌هاي تبليغات، كيفيت ميراث طبيعي، بسترهاي تاريخي، تعداد اماكن تاريخي و ثبت شده ميراث، تعداد و كيفيت جشن و فستيوال‌ها ساليانه، تعداد و كيفيت هتل‌ها، تعداد و كيفيت موزه‌ها، درصد گردشگري سالانه، تعداد و كيفيت مراكز تجاري، تعداد و كيفيت پارك علم و فناوري از مجموع مولفه‌هاي 9گانه بيشترين امتيازات را به خود اختصاص داده‌اند. در واقع صنايع فرهنگي با ماهيت دانش بنيان خود، از فرهنگ به عنوان يكي از ابعاد زندگي شهري و توسعه پايدار وام گرفته و از اين طريق توانسته بر ساير ابعاد توسعه شهري در شهرهاي ايران علي الخصوص ابعاد اجتماعي، اقتصادي و كالبدي به ترتيب با ضرايب تاثير 39.207، 16.901 و 12.150درصد تاثير بگذارد.