سنجش شاخص‌هاي اجتماعي كيفيت زندگي شهري با مقياس خرد در تبريز

مقدمه هدف اين مقاله، ايجاد پيشنهادي براي معيارهاي اجتماعي شهري به منظور ارتقاي كيفيت زندگي شهري، بر اساس بررسي شاخص‌هاي مختلف شناخته‌شدۀ مورد استفاده در سطح بين‌المللي، با تمركز ويژه بر چگونگي افزايش كيفيت زندگي از طريق كار روي عوامل و شاخص‌هاي شهري و اجتماعي است. فرض بر اين است كه كار روي اين عوامل و شاخص‌ها در سطح خرد شهري ممكن است رضايت مردم را نسبت به شهرشان تداعي كند. علاوه بر اين، رتبۀ شهرهاي ايران را در شاخص‌هاي بين‌المللي افزايش دهد.از نظر شاخص‌هاي اجتماعي كيفيت زندگي، از بين 163 كشور ايران در رتبۀ 93 بعد از تركيه قرار دارد، اما متأسفانه رتبۀ پاييني دارد كه نشان‌دهندۀ كيفيت زندگي متوسط ساكنان آن است. يكي از مشكلات اساسي در رابطه با مسئلۀ اندازه‌گيري كيفيت زندگي در ارزيابي‌هاي فعلي كيفيت زندگي اين است كه هيچ مطالعه‌اي براي شناسايي اينكه آيا تبريز در همۀ عوامل تعيين‌كنندۀ يادشده ضعيف عمل مي‌كند يا فقط در تعداد كمي از آن‌ها، با مشكل روبه‌رو است. مشكل ديگر در رابطه با شاخص‌هاي فعلي كيفيت زندگي اين است كه آن‌ها را در سطح كلان كار مي‌كنند كه در آن كيفيت زندگي در يك منطقه را با مقياس بزرگ‌تر در نظر مي‌گيرند. اگر ابزارهاي ارزيابي به جاي شاخص‌هاي كلان، روي توسعۀ شاخص‌هاي خرد‌مقياس شهري بيشتر كار كنند، ممكن است كيفيت زندگي افراد در شهر افزايش ‌يابد. مواد و روشاين پژوهش داراي رويكرد توصيفي‌ـ تحليلي است كه از يك رويكرد كيفي توصيفي براي شناسايي عوامل و شاخص‌هاي اوليه ارائه‌دهندۀ كيفيت زندگي شهري استفاده مي‌كند. علاوه بر رويكرد تحليلي كه در آن به تحليل شاخص‌هاي شهري و اجتماعي در رابطه با شاخص‌هاي معاصر مي‌پردازد كه پيش‌تر در بسياري از مطالعات موردي بين‌المللي لحاظ شده‌اند. با بررسي ادبيات براي تجزيه‌و‌تحليل مختصر محتوا هشت شاخص ارزيابي بين‌المللي در نظر گرفته شد. اين بررسي بر ادبيات آكادميك موجود و شيوه‌هاي مناسب ارزيابي كيفيت زندگي در سراسر جهان متمركز است. چارچوب‌ها و شاخص‌هاي انتخاب‌شده به اين دليل انتخاب شدند كه مي‌توانند براي اجرا در سطوح مختلف شهر مورد استفاده قرار گيرند. در حالي كه ممكن است اين فهرست جامع نباشد، اما سعي مي‌كند به طور سيستماتيك جديدترين تحقيقات و عملكردهاي بين‌المللي در مورد اين موضوع را ثبت و بررسي كند.سپس عوامل هر يك از آن‌ها بررسي شده و به دنبال آن تحليل كيفي تفصيلي براي شهر آن‌ها ارائه شده و شاخص‌هاي اجتماعي نشان داده شده است. سپس تحليل مقايسه‌اي در رابطه با عوامل اصلي اين شاخص‌ها انجام شده است. اين تحليل با هدف شناسايي اهميت عوامل اجتماعي - شهري و همچنين، مجموعه‌اي از معيارهاي ارزيابي اجتماعي - شهري است كه مي‌تواند به شهرنشينان در رابطه با كشف حوزه‌هاي اساسي احتمالي مداخله را كه ممكن است كيفيت زندگي شهري مردم را افزايش دهد كمك كنند؛ كه از طريق معيارها استنباط شده است.علاوه بر اين، نظرسنجي كارشناسان با استفاده از يك پرسشنامه براي تأييد معيارهاي پيشنهادي و رتبه‌بندي اهميت آن با استفاده از وزن‌هاي نسبي با توجه به شهر تبريز استفاده ‌شد. از كارشناسان خواسته شد تا اهميت و ارتباط شاخص‌هايي را كه هر يك از معيارهاي اوليه هشت عامل اجتماعي شهري را ارائه مي‌كنند، رتبه‌بندي كنند. نتايج پرسشنامه نيز ارائه شده است.يافته‌هابر اساس نظرسنجي متخصصان در مورد شهر تبريز؛ ايمني، تحرك و امكانات تفريحي در رتبۀ اول مداخلات مورد نياز قرار دارند. علاوه بر اين، تمركز روي معيارهاي اساسي مانند تفريح به فضاهاي سبز و عمومي بيشتري نياز است. با اين حال، اگر روي جامعه خاصي اعمال شود، نتايج ممكن است تغيير كرده و با توجه به نيازهاي خاص و دقيق‌تر جامعه باشد.يكي از موانع اصلي شاخص‌هاي بين‌المللي كيفيت زندگي اين است كه با وجود اينكه آن‌ها به عنوان شاخص بين‌المللي تبليغ مي‌شوند، تعريف مشتركي از اينكه چه چيزي بايد به عنوان عامل شهري تعريف شود و چه چيزي بايد به عنوان شاخص عيني يا ذهني در نظر گرفته شود، وجود ندارد. گاهي اوقات مي‌توان دريافت كه تفريح به عنوان يك عامل با مجموعه‌اي از شاخص‌ها در نظر گرفته مي‌شود. در حالي كه در ساير موارد به عنوان شاخصي براي سنجش ساير عوامل در نظر گرفته مي‌شود. مسكن به عنوان يك حوزه نيز همين مشكل را دارد. هنگامي كه تحت امنيت جاني و فيزيكي مطرح مي‌شود، در شاخص ديگري به عنوان يكي از عوامل اصلي در نظر گرفته مي‌شود كه با شاخص عيني مانند تعداد واحدهاي مسكوني نوساز خصوصي و ميانگين قيمت فروش يا با شاخص‌هاي ذهني منعكس‌كنندۀ كيفيت و تنوع اندازه‌گيري مي‌شود.علاوه بر اين، همان‌طور كه زيرشاخص‌ها از شاخص‌هاي بين‌المللي استخراج مي‌شوند، آن‌ها تأثير مستقيمي بر امتياز شهر خواهند داشت. ابعاد و اصول پيشنهادي كيفيت زندگي شهري با هدف راهنمايي و كمك به سياست‌گذاران عمومي، برنامه‌ريزان شهري و طراحان در جهت ارتقاي كيفيت زندگي شهري يك منطقه با توجه به لزوم ايجاد لايه‌اي از زمينه‌سازي بر اساس اهداف و رويكردهاي تعيين‌شده براي رسيدن به آن‌ها مورد نياز است.نتيجه‌گيريكيفيت زندگي يك مفهوم جامع است كه نمي‌توان آن را از محيط كالبدي جدا كرد و ذكر آن تحت عنوان كيفيت زندگي شهري دقيق‌تر است. بايد داري مفهوم انعطاف‌پذيري باشد كه شامل اهداف و روش‌هاي مختلف شود. كيفيت زندگي شهري شامل دو بعد قابل درك است كه شامل بعد ذهني و عيني هستند، هر بعد با تعداد متفاوتي از عوامل سروكار دارد كه از شاخصي به شاخص ديگر متفاوت است، با اين‌حال آن‌ها تقريباً با موضوعات مشابه سروكار دارند.بعد عيني كيفيت زندگي مربوط به اقتصاد، سلامت، سياست و مؤلفه‌هاي كالبدي شهرنشيني است. در حالي كه بعد ذهني بيشتر بر ادراك افراد و پذيرش آن‌ها نسبت به شرايط فعلي و تمايل آن‌ها به ايجاد آن شرايط تمركز مي‌كند.اگر هدف بهبود كيفيت زندگي شهري است، مهم است كه با چالش‌هاي شهري كه جوامع با آن مواجه هستند مقابله كنيم تا رويكردي كاربردي براي دستيابي به آن پيدا كنيم. اين امر مهم ممكن است از طريق ديدگاه‌هاي خلاقانه متفاوتي كه با عوامل بين‌المللي تأييد شده سروكار دارند و توسط شاخص‌هاي توسعه‌يافتۀ محلي كه بر نيازهاي اساسي تأثير مي‌گذارند، ارائه شود. مانند شهر تبريز، كه در آن كارشناسان اولويت‌ها را بر اساس نيازهاي شهر ارزيابي مي‌كنند، اما اگر در جامعۀ خاصي اعمال شود، ممكن است مداخلات اساسي خاص‌تري ظاهر شود.اين پژوهش با استفاده از روش توصيفي تحليلي كه با شرايط كيفي شهري سروكار دارد، شاخص‌هاي اجتماعي‌ـ شهري كيفيت زندگي شهري را شناسايي كرد. رويكردي است كه شاخص‌هاي مختلف اجتماعي‌ـ شهري برگرفته از مشكلات شهر تبريز را با تأمل در ديدگاه كارشناسان براي مقابله با مشكلات اساسي مورد هدف قرار مي‌دهد.